वचो विज्ञाय हनुमान् सुग्रीवस्य महात्मनः। पर्वतादृष्यमूकात् तु पुप्लुवे यत्र राघवौ
महात्मा सुग्रीव यांच्या शब्दांचा अर्थ समजून घेतल्यावर हनुमान ऋष्यमूक पर्वतावरून उडी मारून जिथे राघव बंधू होते तिथे गेला.
कपिरूपं परित्यज्य हनुमान् मारुतात्मजः। भिक्षुरूपं ततो भेजे शठबुद्धितया कपिः
वायुपुत्र हनुमानाने आपले वानर रूप सोडून, चतुराईने भिक्षुकाचे रूप घेतले.
आबभाषे च तौ वीरौ यथावत् प्रशशंस च। सम्पूज्य विधिवद् वीरौ हनुमान् वानरोत्तमः
त्याने त्या दोन्ही वीरांना योग्य त्या प्रकारे संबोधले, त्यांचे कौतुक केले आणि विधिप्रमाणे त्यांचा सन्मान केला.
उवाच कामतो वाक्यं मृदु सत्यपराक्रमौ। राजर्षिदेवप्रतिमौ तापसौ संशितव्रतौ
मृदू आणि खरे शौर्य असलेल्या, राजर्षी आणि देवांसारख्या, कठोर व्रत पाळणाऱ्या त्या तपस्वींना हनुमानाने मनाप्रमाणे बोलले.
देशं कथमिमं प्राप्तौ भवन्तौ वरवर्णिनौ। त्रासयन्तौ मृगगणानन्यांश्च वनचारिणः
तुम्ही दोघे सुंदर रूपाचे येथे कसे आलात? हरणांच्या कळपांना आणि इतर वनातील प्राण्यांना घाबरवत का फिरता?
पम्पातीररुहान् वृक्षान् वीक्षमाणौ समन्ततः। इमां नदीं शुभजलां शोभयन्तौ तरस्विनौ
तुम्ही दोघे, उत्साही, पंपा नदीच्या काठी उगवलेल्या झाडांकडे सर्वत्र पाहत आहात आणि या शुद्ध पाण्याच्या नदीचे सौंदर्य वाढवत आहात.
धैर्यवन्तौ सुवर्णाभौ कौ युवां चीरवाससौ। निःश्वसन्तौ वरभुजौ पीडयन्ताविमाः प्रजाः
धैर्यवान, सुवर्णासारखे तेजस्वी, चिराचे वस्त्र घातलेले, खोल श्वास घेत असलेले, बलवान भुजांचे आणि या प्राण्यांना त्रास देणारे तुम्ही दोघे कोण आहात?
सिंहविप्रेक्षितौ वीरौ महाबलपराक्रमौ। शक्रचापनिभे चापे गृहीत्वा शत्रुनाशनौ
सिंहासारखी नजर असलेले, प्रचंड बळ आणि पराक्रम असलेले हे दोघे, इंद्राच्या धनुष्यासारखे धनुष्य घेतलेले, शत्रूंचा नाश करणारे आहेत.
श्रीमन्तौ रूपसम्पन्नौ वृषभश्रेष्ठविक्रमौ। हस्तिहस्तोपमभुजौ द्युतिमन्तौ नरर्षभौ
ते तेजस्वी, देखणे, उत्तम रूपाचे, वृषभांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या बळाचे, हत्तीच्या सोंडेप्रमाणे भुजा असलेले, तेजस्वी आणि पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ आहेत.
प्रभया पर्वतेन्द्रोऽसौ युवयोरवभासितः। राज्यार्हावमरप्रख्यौ कथं देशमिहागतौ
तुमच्या तेजामुळे हा पर्वतराजही उजळून निघाला आहे. राज्याला योग्य, अमरांसारखे तुम्ही दोघे या प्रदेशात कसे आलात?
पद्मपत्रेक्षणौ वीरौ जटामण्डलधारिणौ। अन्योन्यसदृशौ वीरौ देवलोकादिहागतौ
कमळाच्या पाकळीसारखी डोळे, जटांमध्ये केस गुंफलेले, एकमेकांसारखे दिसणारे हे दोन्ही वीर जणू देवलोकातून इथे आले आहेत.
यदृच्छयेव सम्प्राप्तौ चन्द्रसूर्यौ वसुंधराम्। विशालवक्षसौ वीरौ मानुषौ देवरूपिणौ
जणू चंद्र आणि सूर्य अचानक पृथ्वीवर आले आहेत; रुंद छातीचे, देवांसारखे रूप असलेले हे दोन वीर पुरुष आहेत.
सिंहस्कन्धौ महोत्साहौ समदाविव गोवृषौ। आयताश्च सुवृत्ताश्च बाहवः परिघोपमाः
सिंहासारखे खांदे, मोठा उत्साह, मदमस्त दोन वृषभांसारखे, लांब आणि नीटस भुजा, लोखंडी गजाप्रमाणे आहेत.
सर्वभूषणभूषार्हाः किमर्थं न विभूषिताः। उभौ योग्यावहं मन्ये रक्षितुं पृथिवीमिमाम्
सर्व अलंकार घालण्यास योग्य असताना, हे दोघे अलंकारांनी का सजलेले नाहीत? मला वाटते, हे दोघेही पृथ्वीचे रक्षण करण्यास योग्य आहेत.
ससागरवनां कृत्स्नां विन्ध्यमेरुविभूषिताम्। इमे च धनुषी चित्रे श्लक्ष्णे चित्रानुलेपने
ही संपूर्ण पृथ्वी, तिच्या जंगलांसह आणि समुद्रांसह, विंध्य आणि मेरू पर्वतांनी सजलेली आहे. आणि ही दोन्ही धनुष्ये, सुंदर, गुळगुळीत आणि रंगीबेरंगी रंगांनी माखलेली आहेत.
प्रकाशेते यथेन्द्रस्य वज्रे हेमविभूषिते। सम्पूर्णाश्च शितैर्बाणैस्तूणाश्च शुभदर्शनाः
ती धनुष्ये अगदी इंद्राच्या सोन्याने मढवलेल्या वज्रासारखी चमकत आहेत. त्यांचे तरकश, तीक्ष्ण बाणांनी भरलेले, पाहायला फारच सुंदर दिसतात.
जीवितान्तकरैर्घोरैर्ज्वलद्भिरिव पन्नगैः। महाप्रमाणौ विपुलौ तप्तहाटकभूषणौ
त्या तरकशांमध्ये भयंकर, प्राणघातक, जणू काही जळणाऱ्या सापांसारखे बाण भरले आहेत. ते मोठे, रुंद तरकश शुद्ध सोन्याने सजवलेले आहेत.
खड्गावेतौ विराजेते निर्मुक्तभुजगाविव। एवं मां परिभाषन्तं कस्माद् वै नाभिभाषतः
हे दोन्ही तलवारी सुटलेल्या सापांसारख्या तेजस्वी दिसतात. मी असे बोलत असताना तुम्ही मला का उत्तर देत नाही?
सुग्रीवो नाम धर्मात्मा कश्चिद् वानरपुङ्गवः। वीरो विनिकृतो भ्रात्रा जगद्भ्रमति दुःखितः
सुग्रीव नावाचा एक धर्मशील, वानरांमध्ये श्रेष्ठ असा वीर आहे. तो आपल्या भावाने दूर केलेला असून, दुःखी अवस्थेत जगभर भटकत आहे.
प्राप्तोऽहं प्रेषितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना। राज्ञा वानरमुख्यानां हनुमान् नाम वानरः
त्या महात्मा सुग्रीवाने मला पाठवले आहे, म्हणून मी येथे आलो आहे. मी वानरांमध्ये प्रमुख असलेला हनुमान आहे.
युवाभ्यां स हि धर्मात्मा सुग्रीवः सख्यमिच्छति। तस्य मां सचिवं वित्तं वानरं पवनात्मजम्
तो धर्मात्मा सुग्रीव तुमच्याशी मैत्री करू इच्छितो. मी त्याचा मंत्री, वायुपुत्र वानर हनुमान आहे, असे समजा.
भिक्षुरूपप्रतिच्छन्नं सुग्रीवप्रियकारणात्। ऋष्यमूकादिह प्राप्तं कामगं कामचारिणम्
सुग्रीवाच्या हितासाठी मी भिक्षुकाचा वेष घेतला आहे. ऋष्यमूक पर्वतावरून येथे आलो आहे, हवे तसे वागत आणि फिरत.
एवमुक्त्वा तु हनुमांस्तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ। वाक्यज्ञो वाक्यकुशलः पुनर्नोवाच किंचन
असे म्हणून, वाक्प्रवीण आणि बोलण्यात कुशल असलेल्या हनुमानाने त्या दोन्ही वीर राम आणि लक्ष्मण यांना पुढे काहीही बोलले नाही.
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य रामो लक्ष्मणमब्रवीत्। प्रहृष्टवदनः श्रीमान् भ्रातरं पार्श्वतः स्थितम्
ही वचने ऐकून, आनंदाने उजळलेल्या चेहऱ्याने, श्रीरामाने आपल्या बाजूला उभ्या असलेल्या लक्ष्मणाला सांगितले.
सचिवोऽयं कपीन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः। तमेव कांक्षमाणस्य ममान्तिकमिहागतः
हा वानरराजा सुग्रीवाचा मंत्री आहे, तो महात्मा. सुग्रीव ज्याला शोधत आहे, त्याच्याकडेच हा येथे आला आहे.
तमभ्यभाष सौमित्रे सुग्रीवसचिवं कपिम्। वाक्यज्ञं मधुरैर्वाक्यैः स्नेहयुक्तमरिंदमम्
सौमित्र्याने, सुग्रीवाचा मंत्री असलेल्या त्या वानराला, जो वाक्प्रवीण आणि शत्रूंना जिंकणारा आहे, प्रेमळ आणि मधुर शब्दांनी संबोधले.
नानृग्वेदविनीतस्य नायजुर्वेदधारिणः। नासामवेदविदुषः शक्यमेवं विभाषितुम्
जो ऋग्वेद शिकलेला नाही, यजुर्वेद धारण करत नाही, किंवा सामवेद जाणत नाही, त्याला असे बोलता येणे शक्य नाही.
नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम्। बहु व्याहरतानेन न किंचिदपशब्दितम्
नक्कीच, याने व्याकरण सर्व प्रकारे नीट शिकले आहे. हा कितीही बोलला तरी त्याच्या बोलण्यात एकही चुकीचा शब्द नाही.
न मुखे नेत्रयोश्चापि ललाटे च भ्रुवोस्तथा। अन्येष्वपि च सर्वेषु दोषः संविदितः क्वचित्
त्याच्या तोंडात, डोळ्यांत, कपाळावर, भुवयांमध्ये किंवा इतर कुठल्याही अवयवात काहीही दोष दिसत नाही.
अविस्तरमसंदिग्धमविलम्बितमव्यथम्। उरःस्थं कण्ठगं वाक्यं वर्तते मध्यमस्वरम्
त्याचे बोलणे संक्षिप्त, स्पष्ट, निःसंकोच, न थांबता, छाती आणि घशातून उमटणारे, मध्यम स्वरातील आहे.