पश्य सानुषु चित्रेषु मृगीभिः सहितान् मृगान्। मां पुनर्मृगशावाक्ष्या वैदेह्या विरहीकृतम्। व्यथयन्तीव मे चित्तं संचरन्तस्ततस्ततः
त्या सुंदर उतारांवर मृगिणींसोबत मृग फिरताना दिसतात; मी देखील, मृगशावकासारख्या डोळ्यांच्या वैदेहीपासून दूर असल्याने, त्यांच्या इकडेतिकडे फिरण्याने माझ्या मनाला वेदना होते.
अस्मिन् सानुनि रम्ये हि मत्तद्विजगणाकुले। पश्येयं यदि तां कान्तां ततः स्वस्ति भवेन्मम
या रम्य डोंगरावर, जिथे अनेक पक्ष्यांचे कळप आनंदात आहेत, जर मला माझी प्रिया पुन्हा दिसली, तर माझ्या सर्व दुःखाचा अंत होईल.
जीवेयं खलु सौमित्रे मया सह सुमध्यमा। सेवेत यदि वैदेही पम्पायाः पवनं शुभम्
सौमित्रा, जर माझ्या सोबत कंबर बारीक असलेली वैदेही पंपाच्या शुद्ध व पवित्र वाऱ्याचा आनंद घेऊ शकली असती, तर मी नक्कीच जगू शकलो असतो.
पद्मसौगन्धिकवहं शिवं शोकविनाशनम्। धन्या लक्ष्मण सेवन्ते पम्पाया वनमारुतम्
लक्ष्मणा, ज्यांना पंपाच्या जंगलातील कमळ आणि नीलकमळाचा सुगंध वाहणारा, शुभ आणि दुःख दूर करणारा वारा मिळतो, ते खरोखरच भाग्यवान आहेत.
श्यामा पद्मपलाशाक्षी प्रिया विरहिता मया। कथं धारयति प्राणान् विवशा जनकात्मजा
माझी काळी आणि कमळाच्या पाकळीसारखी डोळ्यांची प्रियसी, माझ्यापासून दूर असताना, जनकनंदिनी कशी काय आपले प्राण टिकवते आहे?
किं नु वक्ष्यामि धर्मज्ञं राजानं सत्यवादिनम्। जनकं पृष्टसीतं तं कुशलं जनसंसदि
धर्म जाणणाऱ्या, सत्य बोलणाऱ्या जनक राजाने जर लोकांच्या सभेत सीतेच्या कुशलतेबद्दल विचारले, तर मी काय उत्तर देऊ?
या मामनुगता मन्दं पित्रा प्रस्थापितं वनम्। सीता धर्मं समास्थाय क्व नु सा वर्तते प्रिया
जिच्या वडिलांनी मला वनात पाठवले, तरीही जी माझ्या मागे आली आणि धर्माला धरून राहिली, ती माझी प्रिय सीता आता कुठे असेल?
तया विहीनः कृपणः कथं लक्ष्मण धारये। या मामनुगता राज्याद् भ्रष्टं विहतचेतसम्
लक्ष्मणा, जिच्याविना मी दुःखी आणि राज्य गमावून मनाने खचलेलो आहे, तिच्याशिवाय मी कसा जगू?
तच्चार्वाञ्चितपद्माक्षं सुगन्धि शुभमव्रणम्। अपश्यतो मुखं तस्याः सीदतीव मतिर्मम
जिचे डोळे उमललेल्या कमळासारखे, चेहरा सुगंधी, सुंदर आणि निर्दोष आहे, तिचे ते मुख मला दिसत नाही, म्हणून माझे मन अगदी खचून गेले आहे.
स्मितहास्यान्तरयुतं गुणवन्मधुरं हितम्। वैदेह्या वाक्यमतुलं कदा श्रोष्यामि लक्ष्मण
लक्ष्मणा, गुणी, मधुर आणि हितकारक, मंद हास्य आणि स्मिताने सजलेली वैदेहीची अद्वितीय वाणी मी केव्हा ऐकेन?
प्राप्य दुःखं वने श्यामा मां मन्मथविकर्शितम्। नष्टदुःखेव हृष्टेव साध्वी साध्वभ्यभाषत
जेंव्हा ती काळीभोर स्त्री, वनातील दुःख आणि प्रेमाने व्याकुळ झालेल्या मला पाहून, जणू साऱ्या दुःखातून मुक्त झाल्यासारखी आनंदाने बोलली.
किं नु वक्ष्याम्ययोध्यायां कौसल्यां हि नृपात्मज। क्व सा स्नुषेति पृच्छन्तीं कथं चापि मनस्विनीम्
राजपुत्रा, अयोध्येत जेव्हा कौसल्यामाता विचारेल, 'माझी सून कुठे आहे?', तेव्हा मी त्या ज्ञानी आणि मनस्विनीला काय उत्तर देऊ?
गच्छ लक्ष्मण पश्य त्वं भरतं भ्रातृवत्सलम्। नह्यहं जीवितुं शक्तस्तामृते जनकात्मजाम्
लक्ष्मणा, तू जा आणि भावांवर प्रेम करणाऱ्या भरताला भेट. कारण जनकनंदिनीशिवाय मी जगू शकत नाही.
इति रामं महात्मानं विलपन्तमनाथवत्। उवाच लक्ष्मणो भ्राता वचनं युक्तमव्ययम्
महात्मा राम अशा प्रकारे अनाथासारखा विलाप करत असताना, त्याचा भाऊ लक्ष्मणाने योग्य आणि अढळ असे शब्द सांगितले.
संस्तम्भ राम भद्रं ते मा शुचः पुरुषोत्तम। नेदृशानां मतिर्मन्दा भवत्यकलुषात्मनाम्
राम, स्वतःला सावर. तुझ्या कल्याणासाठी मी सांगतो, दुःख करू नकोस. शुद्ध अंतःकरण असणाऱ्यांच्या मनात असे विचार येत नाहीत.
स्मृत्वा वियोगजं दुःखं त्यज स्नेहं प्रिये जने। अतिस्नेहपरिष्वङ्गाद् वर्तिरार्द्रापि दह्यते
वियोगातून होणारे दुःख आठवून, प्रिय व्यक्तीवरील आसक्ती सोड. जशी ओलसर वात ज्याला जास्त जळवले, तीही जळून जाते.
यदि गच्छति पातालं ततोऽभ्यधिकमेव वा। सर्वथा रावणस्तात न भविष्यति राघव
राघवा, तो रावण पाताळात किंवा त्याहून दूर कुठेही गेला तरी, तो तुझ्या हातून सुटणार नाही.
प्रवृत्तिर्लभ्यतां तावत् तस्य पापस्य रक्षसः। ततो हास्यति वा सीतां निधनं वा गमिष्यति
आधी त्या पापी राक्षसाचा ठावठिकाणा शोधू. मग तो सीतेला सोडेल किंवा आपला अंत ओढवून घेईल.
यदि याति दितेर्गर्भं रावणं सह सीतया। तत्राप्येनं हनिष्यामि न चेद् दास्यति मैथिलीम्
रावण जर सीतेसह दितीच्या गर्भात गेला, तरीही तो मिथिलानंदिनी परत दिली नाही, तर मी तिथेही त्याचा वध करीन.
स्वास्थ्यं भद्रं भजस्वार्य त्यज्यतां कृपणा मतिः। अर्थो हि नष्टकार्यार्थैरयत्नेनाधिगम्यते
आर्य, स्वतःला सावर आणि ही दीन भावना सोड. कारण प्रयत्न न करता हरवलेले कार्य पुन्हा मिळत नाही.
उत्साहो बलवानार्य नास्त्युत्साहात् परं बलम्। सोत्साहस्य हि लोकेषु न किंचिदपि दुर्लभम्
ऊर्जेला माणूस खूप सामर्थ्यवान असतो, ऊर्जेपेक्षा मोठं बळ दुसरं नाही. ज्याच्यात उत्साह आहे, त्याच्यासाठी या जगात काहीच अशक्य नाही.
उत्साहवन्तः पुरुषा नावसीदन्ति कर्मसु। उत्साहमात्रमाश्रित्य प्रतिलप्स्याम जानकीम्
ज्यांच्यात उत्साह असतो, ते कधीच कामात मागे पडत नाहीत. आपण फक्त उत्साहावर विश्वास ठेवून जानकीला परत मिळवू शकतो.
त्यजतां कामवृत्तत्वं शोकं संन्यस्य पृष्ठतः। महात्मानं कृतात्मानमात्मानं नावबुध्यसे
इच्छांच्या मागे लागणं सोड आणि दु:ख मागे टाक. तू मोठ्या मनाचा, स्वतःवर नियंत्रण ठेवणारा आहेस, पण हे तुला जाणवत नाही.
एवं सम्बोधितस्तेन शोकोपहतचेतनः। त्यज्य शोकं च मोहं च रामो धैर्यमुपागमत्
त्याने असे सांगितल्यावर, दु:खाने ग्रासलेल्या रामाने आपला शोक आणि भ्रम बाजूला ठेवला आणि पुन्हा धीर धरला.
सोऽभ्यतिक्रामदव्यग्रस्तामचिन्त्यपराक्रमः। रामः पम्पां सुरुचिरां रम्यां पारिप्लवद्रुमाम्
अशक्य सामर्थ्य असलेला, शांत मनाचा राम सुंदर आणि हिरव्यागार झाडांनी नटलेल्या पंपा सरोवराच्या काठी गेला.
निरीक्षमाणः सहसा महात्मा सर्वं वनं निर्झरकन्दरं च। उद्विग्नचेताः सह लक्ष्मणेन विचार्य दुःखोपहतः प्रतस्थे
तो मोठ्या मनाचा, अचानक सगळं जंगल, धबधबे आणि गुहा पाहू लागला. मनात चिंता घेऊन, लक्ष्मणासोबत, दु:खाने भरलेला तो पुढे निघाला.
तं मत्तमातङ्गविलासगामी गच्छन्तमव्यग्रमना महात्मा। स लक्ष्मणो राघवमिष्टचेष्टो ररक्ष धर्मेण बलेन चैव
तो मत्त हत्तीच्या चालीने, शांत मनाने चालत असताना, लक्ष्मणाने आपल्या भावावर प्रेमाने, धर्म आणि बळ याने राघवाचे रक्षण केले.
तावृष्यमूकस्य समीपचारी चरन् ददर्शाद्भुतदर्शनीयौ। शाखामृगाणामधिपस्तरस्वी वितत्रसे नैव विचेष्ट चेष्टाम्
ऋष्यमूक पर्वताजवळ फिरताना, त्यांनी दोन अद्भुत आणि आश्चर्यकारक वानरांच्या टोळीचे प्रमुख पाहिले, जे त्यांना पाहूनही न घाबरता, न हलता तिथेच उभे होते.
स तौ महात्मा गजमन्दगामी शाखामृगस्तत्र चरंश्चरन्तौ। दृष्ट्वा विषादं परमं जगाम चिन्तापरीतो भयभारभग्नः
मंदगतीने चालणाऱ्या त्या मोठ्या मनाच्या वानरप्रमुखाने, ते दोघे तिथे फिरताना पाहिले आणि भीती व चिंता यांनी ग्रासून तो फारच निराश झाला.
तमाश्रमं पुण्यसुखं शरण्यं सदैव शाखामृगसेवितान्तम्। त्रस्ताश्च दृष्ट्वा हरयोऽभिजग्मु- र्महौजसौ राघवलक्ष्मणौ तौ
राघव आणि लक्ष्मण या दोघांना पाहून, घाबरलेले वानर नेहमी वानरप्रमुखांनी वावरलेल्या, पवित्र, सुखद आणि आश्रयदायक अशा आश्रमाकडे गेले.