हिमान्ते पश्य सौमित्रे वृक्षाणां पुष्पसम्भवम्। पुष्पमासे हि तरवः संघर्षादिव पुष्पिताः
सौमित्रा, या थंड ऋतूत झाडांची फुलांची लहर पाहा; फुलांच्या महिन्यात जणू एकमेकांच्या स्पर्शाने झाडे फुललेली आहेत.
आह्वयन्त इवान्योन्यं नगाः षट्पदनादिताः। कुसुमोत्तंसविटपाः शोभन्ते बहु लक्ष्मण
लक्ष्मणा, मधमाशांच्या गुंजनाने भरलेली झाडे जणू एकमेकांना बोलावत आहेत; त्यांच्या फुलांनी सजलेल्या फांद्या फारच शोभून दिसतात.
एष कारण्डवः पक्षी विगाह्य सलिलं शुभम्। रमते कान्तया सार्धं काममुद्दीपयन्निव
पहा, हा कारण्डव पक्षी आपल्या जोडीदारासोबत स्वच्छ पाण्यात डुंबत आहे आणि जणू प्रेमाची भावना जागवतो आहे.
मन्दाकिन्यास्तु यदिदं रूपमेतन्मनोरमम्। स्थाने जगति विख्याता गुणास्तस्या मनोरमाः
ही मंदाकिनी नदीचे मनोहर रूप अगदी योग्य आहे; तिचे गुण जगभर प्रसिद्ध आहेत आणि तेही तितकेच मोहक आहेत.
यदि दृश्येत सा साध्वी यदि चेह वसेमहि। स्पृहयेयं न शक्राय नायोध्यायै रघूत्तम
रघुकुळातील श्रेष्ठा, जर ती सती येथे दिसली आणि आपण येथे राहू शकलो, तर मला इंद्राचे राज्य किंवा अयोध्या यांची इच्छा देखील वाटणार नाही.
न ह्येवं रमणीयेषु शाद्वलेषु तया सह। रमतो मे भवेच्चिन्ता न स्पृहान्येषु वा भवेत्
या रम्य हिरवळीवर तिच्यासोबत विहरताना मला कोणतीही चिंता वाटणार नाही, किंवा दुसऱ्या कशाचीही इच्छा उरणार नाही.
अमी हि विविधैः पुष्पैस्तरवो विविधच्छदाः। काननेऽस्मिन् विना कान्तां चिन्तामुत्पादयन्ति मे
या वनातील विविध फुलांनी आणि पानांनी सजलेली झाडे, माझ्या प्रियतमेविना, फक्त दुःखद आठवणीच जागवतात.
पश्य शीतजलां चेमां सौमित्रे पुष्करायुताम्। चक्रवाकानुचरितां कारण्डवनिषेविताम्
सौमित्रा, हे थंड पाणी कमळांनी भरलेले आहे, चक्रवाक पक्षी आणि कारण्डव येथे नेहमीच वावरतात, ते पाहा.
प्लवैः क्रौञ्चैश्च सम्पूर्णां महामृगनिषेविताम्। अधिकं शोभते पम्पा विकूजद्भिर्विहंगमैः
पंपा सरोवर विविध प्लव आणि क्रौंच पक्ष्यांनी, मोठ्या जनावरांनी आणि गाणाऱ्या पक्ष्यांनी गजबजलेले आहे, त्यामुळे ते अधिकच सुंदर दिसते.
दीपयन्तीव मे कामं विविधा मुदिता द्विजाः। श्यामां चन्द्रमुखीं स्मृत्वा प्रियां पद्मनिभेक्षणाम्
ही आनंदी आणि विविध प्रकारची पक्षी माझ्या मनातील विरहाची जाणीव अधिकच तीव्र करतात, कारण मला माझी काळी, कमळासारखी डोळ्यांची आणि चंद्रासारख्या चेहऱ्याची प्रिया आठवते.
पश्य सानुषु चित्रेषु मृगीभिः सहितान् मृगान्। मां पुनर्मृगशावाक्ष्या वैदेह्या विरहीकृतम्। व्यथयन्तीव मे चित्तं संचरन्तस्ततस्ततः
त्या सुंदर उतारांवर मृगिणींसोबत मृग फिरताना दिसतात; मी देखील, मृगशावकासारख्या डोळ्यांच्या वैदेहीपासून दूर असल्याने, त्यांच्या इकडेतिकडे फिरण्याने माझ्या मनाला वेदना होते.
अस्मिन् सानुनि रम्ये हि मत्तद्विजगणाकुले। पश्येयं यदि तां कान्तां ततः स्वस्ति भवेन्मम
या रम्य डोंगरावर, जिथे अनेक पक्ष्यांचे कळप आनंदात आहेत, जर मला माझी प्रिया पुन्हा दिसली, तर माझ्या सर्व दुःखाचा अंत होईल.
जीवेयं खलु सौमित्रे मया सह सुमध्यमा। सेवेत यदि वैदेही पम्पायाः पवनं शुभम्
सौमित्रा, जर माझ्या सोबत कंबर बारीक असलेली वैदेही पंपाच्या शुद्ध व पवित्र वाऱ्याचा आनंद घेऊ शकली असती, तर मी नक्कीच जगू शकलो असतो.
पद्मसौगन्धिकवहं शिवं शोकविनाशनम्। धन्या लक्ष्मण सेवन्ते पम्पाया वनमारुतम्
लक्ष्मणा, ज्यांना पंपाच्या जंगलातील कमळ आणि नीलकमळाचा सुगंध वाहणारा, शुभ आणि दुःख दूर करणारा वारा मिळतो, ते खरोखरच भाग्यवान आहेत.
श्यामा पद्मपलाशाक्षी प्रिया विरहिता मया। कथं धारयति प्राणान् विवशा जनकात्मजा
माझी काळी आणि कमळाच्या पाकळीसारखी डोळ्यांची प्रियसी, माझ्यापासून दूर असताना, जनकनंदिनी कशी काय आपले प्राण टिकवते आहे?
किं नु वक्ष्यामि धर्मज्ञं राजानं सत्यवादिनम्। जनकं पृष्टसीतं तं कुशलं जनसंसदि
धर्म जाणणाऱ्या, सत्य बोलणाऱ्या जनक राजाने जर लोकांच्या सभेत सीतेच्या कुशलतेबद्दल विचारले, तर मी काय उत्तर देऊ?
या मामनुगता मन्दं पित्रा प्रस्थापितं वनम्। सीता धर्मं समास्थाय क्व नु सा वर्तते प्रिया
जिच्या वडिलांनी मला वनात पाठवले, तरीही जी माझ्या मागे आली आणि धर्माला धरून राहिली, ती माझी प्रिय सीता आता कुठे असेल?
तया विहीनः कृपणः कथं लक्ष्मण धारये। या मामनुगता राज्याद् भ्रष्टं विहतचेतसम्
लक्ष्मणा, जिच्याविना मी दुःखी आणि राज्य गमावून मनाने खचलेलो आहे, तिच्याशिवाय मी कसा जगू?
तच्चार्वाञ्चितपद्माक्षं सुगन्धि शुभमव्रणम्। अपश्यतो मुखं तस्याः सीदतीव मतिर्मम
जिचे डोळे उमललेल्या कमळासारखे, चेहरा सुगंधी, सुंदर आणि निर्दोष आहे, तिचे ते मुख मला दिसत नाही, म्हणून माझे मन अगदी खचून गेले आहे.
स्मितहास्यान्तरयुतं गुणवन्मधुरं हितम्। वैदेह्या वाक्यमतुलं कदा श्रोष्यामि लक्ष्मण
लक्ष्मणा, गुणी, मधुर आणि हितकारक, मंद हास्य आणि स्मिताने सजलेली वैदेहीची अद्वितीय वाणी मी केव्हा ऐकेन?
प्राप्य दुःखं वने श्यामा मां मन्मथविकर्शितम्। नष्टदुःखेव हृष्टेव साध्वी साध्वभ्यभाषत
जेंव्हा ती काळीभोर स्त्री, वनातील दुःख आणि प्रेमाने व्याकुळ झालेल्या मला पाहून, जणू साऱ्या दुःखातून मुक्त झाल्यासारखी आनंदाने बोलली.
किं नु वक्ष्याम्ययोध्यायां कौसल्यां हि नृपात्मज। क्व सा स्नुषेति पृच्छन्तीं कथं चापि मनस्विनीम्
राजपुत्रा, अयोध्येत जेव्हा कौसल्यामाता विचारेल, 'माझी सून कुठे आहे?', तेव्हा मी त्या ज्ञानी आणि मनस्विनीला काय उत्तर देऊ?
गच्छ लक्ष्मण पश्य त्वं भरतं भ्रातृवत्सलम्। नह्यहं जीवितुं शक्तस्तामृते जनकात्मजाम्
लक्ष्मणा, तू जा आणि भावांवर प्रेम करणाऱ्या भरताला भेट. कारण जनकनंदिनीशिवाय मी जगू शकत नाही.
इति रामं महात्मानं विलपन्तमनाथवत्। उवाच लक्ष्मणो भ्राता वचनं युक्तमव्ययम्
महात्मा राम अशा प्रकारे अनाथासारखा विलाप करत असताना, त्याचा भाऊ लक्ष्मणाने योग्य आणि अढळ असे शब्द सांगितले.
संस्तम्भ राम भद्रं ते मा शुचः पुरुषोत्तम। नेदृशानां मतिर्मन्दा भवत्यकलुषात्मनाम्
राम, स्वतःला सावर. तुझ्या कल्याणासाठी मी सांगतो, दुःख करू नकोस. शुद्ध अंतःकरण असणाऱ्यांच्या मनात असे विचार येत नाहीत.
स्मृत्वा वियोगजं दुःखं त्यज स्नेहं प्रिये जने। अतिस्नेहपरिष्वङ्गाद् वर्तिरार्द्रापि दह्यते
वियोगातून होणारे दुःख आठवून, प्रिय व्यक्तीवरील आसक्ती सोड. जशी ओलसर वात ज्याला जास्त जळवले, तीही जळून जाते.
यदि गच्छति पातालं ततोऽभ्यधिकमेव वा। सर्वथा रावणस्तात न भविष्यति राघव
राघवा, तो रावण पाताळात किंवा त्याहून दूर कुठेही गेला तरी, तो तुझ्या हातून सुटणार नाही.
प्रवृत्तिर्लभ्यतां तावत् तस्य पापस्य रक्षसः। ततो हास्यति वा सीतां निधनं वा गमिष्यति
आधी त्या पापी राक्षसाचा ठावठिकाणा शोधू. मग तो सीतेला सोडेल किंवा आपला अंत ओढवून घेईल.
यदि याति दितेर्गर्भं रावणं सह सीतया। तत्राप्येनं हनिष्यामि न चेद् दास्यति मैथिलीम्
रावण जर सीतेसह दितीच्या गर्भात गेला, तरीही तो मिथिलानंदिनी परत दिली नाही, तर मी तिथेही त्याचा वध करीन.
स्वास्थ्यं भद्रं भजस्वार्य त्यज्यतां कृपणा मतिः। अर्थो हि नष्टकार्यार्थैरयत्नेनाधिगम्यते
आर्य, स्वतःला सावर आणि ही दीन भावना सोड. कारण प्रयत्न न करता हरवलेले कार्य पुन्हा मिळत नाही.