दृढं हि हृदये बुद्धिर्मम सम्परिवर्तते। नालं वर्तयितुं सीता साध्वी मद्विरहं गता
माझ्या मनात ठाम असा विचार येतो—सती सिता माझ्या वियोगात राहूच शकणार नाही.
मयि भावो हि वैदेह्यास्तत्त्वतो विनिवेशितः। ममापि भावः सीतायां सर्वथा विनिवेशितः
वैदेहीचे प्रेम माझ्यावर पूर्णपणे आहे; आणि माझेही प्रेम सीतेवर सर्व प्रकारे घट्ट आहे.
एष पुष्पवहो वायुः सुखस्पर्शो हिमावहः। तां विचिन्तयतः कान्तां पावकप्रतिमो मम
फुलांनी भरलेला हा गार वारा, स्पर्शाला सुखावणारा, मला माझ्या प्रियेचा विचार करताना अगदी जणू अग्नीप्रमाणे जळवतो.
सदा सुखमहं मन्ये यं पुरा सह सीतया। मारुतः स विना सीतां शोकसंजननो मम
पूर्वी सीतेसोबत असताना हा वारा मला नेहमी सुखद वाटायचा; पण आता तिच्याविना तो फक्त दुःखच देतो.
तां विनाथ विहङ्गोऽसौ पक्षी प्रणदितस्तदा। वायसः पादपगतः प्रहृष्टमभिकूजति
ती नसताना, झाडावर बसलेला तो कावळा आनंदाने ओरडतो.
एष वै तत्र वैदेह्या विहगः प्रतिहारकः। पक्षी मां तु विशालाक्ष्याः समीपमुपनेष्यति
तो पक्षी वैदेहीचा द्वारपाल आहे; पण तोच पक्षी मला त्या विशाल नेत्र असलेल्या सीतेजवळ नेईल.
पश्य लक्ष्मण संनादं वने मदविवर्धनम्। पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु द्विजानामवकूजताम्
लक्ष्मणा, बघ, फुलांनी डवरलेल्या झाडांवर बसलेले पक्षी जेव्हा गातात, तेव्हा या वनातील नाद प्रेमाची तीव्रता वाढवतो.
विक्षिप्तां पवनेनैतामसौ तिलकमञ्जरीम्। षट्पदः सहसाभ्येति मदोद्धूतामिव प्रियाम्
हा वारा तिळाच्या फुलांच्या मंजिरी उडवतो; आणि मधमाशी अचानक जणू आपल्या प्रियेला प्रेमाने स्पर्श करायला येते तसे येते.
कामिनामयमत्यन्तमशोकः शोकवर्धनः। स्तबकैः पवनोत्क्षिप्तैस्तर्जयन्निव मां स्थितः
प्रेमिकांना प्रिय असलेला हा अशोक वृक्ष, वाऱ्याने हलणाऱ्या त्याच्या फुलांच्या घोसांनी मला जणू धमकी देत उभा आहे आणि माझे दुःख वाढवत आहे.
अमी लक्ष्मण दृश्यन्ते चूताः कुसुमशालिनः। विभ्रमोत्सिक्तमनसः साङ्गरागा नरा इव
लक्ष्मणा, हे बघ, हे आंब्याची झाडे फुलांनी लगडलेली आहेत; वाऱ्याच्या खेळामुळे त्यांचे मन जणू आनंदित झाले आहे, प्रेमाने रंगवलेल्या पुरुषांसारखे दिसतात.
सौमित्रे पश्य पम्पायाश्चित्रासु वनराजिषु। किंनरा नरशार्दूल विचरन्ति यतस्ततः
सुमित्रेच्या पुत्रा, बघ, पंपा सरोवराच्या या सुंदर वनरांगांमध्ये, हे किन्नर इकडे तिकडे फिरताना दिसतात, हे नरशार्दूल.
इमानि शुभगन्धीनि पश्य लक्ष्मण सर्वशः। नलिनानि प्रकाशन्ते जले तरुणसूर्यवत्
लक्ष्मणा, बघ, या सर्वत्र पसरलेल्या सुगंधी कमळांनी पाण्यात सूर्याच्या तेजासारखी शोभा येते.
एषा प्रसन्नसलिला पद्मनीलोत्पलायुता। हंसकारण्डवाकीर्णा पम्पा सौगन्धिकायुता
ही पंपा सरोवर, स्वच्छ पाण्याने, कमळे आणि निळकमळांनी भरलेली, हंस आणि पाणपक्ष्यांनी गजबजलेली, सुगंधी फुलांनी सजलेली आहे.
जले तरुणसूर्याभैः षट्पदाहतकेसरैः। पङ्कजैः शोभते पम्पा समन्तादभिसंवृता
पाण्यात मधमाशांनी स्पर्श केलेल्या केसरांनी शोभणारी कमळे, उगवत्या सूर्याप्रमाणे चमकत आहेत, आणि पंपा सर्व बाजूंनी त्या कमळांनी वेढलेली आहे.
चक्रवाकयुता नित्यं चित्रप्रस्थवनान्तरा। मातङ्गमृगयूथैश्च शोभते सलिलार्थिभिः
नेहमीच चक्रवाकांनी आणि विविध रंगांच्या डोंगर उतारांनी भरलेली, हत्ती आणि पाण्यासाठी आलेल्या हरिणांच्या कळपांनी ही शोभून दिसते.
पवनाहतवेगाभिरूर्मिभिर्विमलेऽम्भसि। पङ्कजानि विराजन्ते ताड्यमानानि लक्ष्मण
लक्ष्मणा, स्वच्छ पाण्यावर वाऱ्याने उसळलेल्या लाटांनी आपटलेली ही कमळे फारच सुंदर दिसतात.
पद्मपत्रविशालाक्षीं सततं प्रियपङ्कजाम्। अपश्यतो मे वैदेहीं जीवितं नाभिरोचते
कमळाच्या पानासारख्या मोठ्या डोळ्यांची, नेहमीच प्रिय वाटणारी वैदेही मला दिसली नाही, म्हणून मला हे जीवन अजिबात आवडत नाही.
अहो कामस्य वामत्वं यो गतामपि दुर्लभाम्। स्मारयिष्यति कल्याणीं कल्याणतरवादिनीम्
अरे, या इच्छेचं वागणं किती विचित्र आहे! ती कल्याणी आता सापडणार नाही, तरीही तिची, तिच्या शुभ बोलण्याची आठवण मला सारखी येते.
शक्यो धारयितुं कामो भवेदभ्यागतो मया। यदि भूयो वसन्तो मां न हन्यात् पुष्पितद्रुमः
ही इच्छा जरी मनात आली, तरी मी तिला सहन करू शकलो असतो, पण पुन्हा एकदा फुललेल्या झाडांसह वसंत ऋतूने मला त्रास दिला नाही, तरच.
यानि स्म रमणीयानि तया सह भवन्ति मे। तान्येवारमणीयानि जायन्ते मे तया विना
ती माझ्यासोबत असताना जी गोष्टी मला आनंददायक वाटत होत्या, त्या तिच्याविना आता मला अजिबात आवडत नाहीत.
पद्मकोशपलाशानि द्रष्टुं दृष्टिर्हि मन्यते। सीताया नेत्रकोशाभ्यां सदृशानीति लक्ष्मण
लक्ष्मणा, माझी नजर कमळाच्या कळ्या आणि पानांकडे जाते, कारण त्या मला सीतेच्या डोळ्यांसारख्या वाटतात.
पद्मकेसरसंसृष्टो वृक्षान्तरविनिःसृतः। निःश्वास इव सीताया वाति वायुर्मनोहरः
झाडांमधून वाहणारा, कमळाच्या केसराचा सुगंध घेऊन येणारा मंद वारा, जणू सीतेच्या हळुवार नि मोहक श्वासासारखा वाटतो.
सौमित्रे पश्य पम्पाया दक्षिणे गिरिसानुषु। पुष्पितां कर्णिकारस्य यष्टिं परमशोभिताम्
सुमित्रेचा पुत्रा, पंपा सरोवराच्या दक्षिण डोंगर उतारांवर फुललेले, सुंदर कर्णिकार वृक्षांचे खांब पाहा.
अधिकं शैलराजोऽयं धातुभिस्तु विभूषितः। विचित्रं सृजते रेणुं वायुवेगविघट्टितम्
हा डोंगरांचा राजा, विविध रंगी धातूंनी सजलेला, वाऱ्याच्या झोक्याने उडणारी सुंदर धूळ निर्माण करतो.
गिरिप्रस्थास्तु सौमित्रे सर्वतः सम्प्रपुष्पितैः। निष्पत्रैः सर्वतो रम्यैः प्रदीप्ता इव किंशुकैः
सुमित्रेचा पुत्रा, या डोंगर उतारांवर सर्वत्र फुललेली, पानरहित, सुंदर किंशुक झाडं जणू ज्वाळांनी उजळून निघाली आहेत.
पम्पातीररुहाश्चेमे संसिक्ता मधुगन्धिनः। मालतीमल्लिकापद्मकरवीराश्च पुष्पिताः
पंपा सरोवराच्या काठावरची ही झाडं मधासारख्या सुगंधाने न्हालेली आहेत; मोगरा, मल्लिका, कमळ, करवीर सगळीकडे फुलले आहेत.
केतक्यः सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च सुपुष्पिताः। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च सर्वशः
केतकी, सिंदुवर, वसंत ऋतूत फुलणारी झाडं, सुगंधाने भरलेली माधवी वेल, आणि सर्वत्र कुंदाच्या झुडुपांवर फुलं उमलली आहेत.
चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला बकुलास्तथा। चम्पकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः
चिरिबिल्व, मधूक, वंजुळ, बकुळ, चंपक, तिलक आणि नागवृक्ष हे सगळे झाडं फुलांनी बहरली आहेत.
पद्मकाश्चैव शोभन्ते नीलाशोकाश्च पुष्पिताः। लोध्राश्च गिरिपृष्ठेषु सिंहकेसरपिञ्जराः
पद्मक झाडंही शोभून दिसतात, निळ्या फुलांचा अशोक फुलला आहे; सिंहाच्या केसासारख्या पिवळ्या लोध्र झाडं डोंगर उतारांवर उभी आहेत.
अङ्कोलाश्च कुरण्टाश्च चूर्णकाः पारिभद्रकाः। चूताः पाटलयश्चापि कोविदाराश्च पुष्पिताः
अंकोल, कुरंट, चूर्णक, पारिभद्र, आंबा, पाटल आणि कोविदार ही सर्व झाडं फुलांनी बहरली आहेत.