अपश्यतो मे सौमित्रे जीवितेऽस्ति प्रयोजनम्। अयं हि रुचिरस्तस्याः कालो रुचिरकाननः
सौमित्रा, तिला न पाहता मला जगण्यात काहीच अर्थ उरलेला नाही. हा ऋतू, हे सुंदर वन, सगळं तिच्यासाठीच शोभून दिसतं.
कोकिलाकुलसीमान्तो दयिताया ममानघ। मन्मथायाससम्भूतो वसन्तगुणवर्धितः
कोकिळांच्या गूंजांनी गजबजलेलं हे वन माझ्या प्रियेकरता सजलं आहे, अय्या निर्दोषा. वसंताच्या या गुणांनी, प्रेमाच्या ओढीने, माझ्या वेदना वाढल्या आहेत.
अयं मां धक्ष्यति क्षिप्रं शोकाग्निर्नचिरादिव। अपश्यतस्तां वनितां पश्यतो रुचिरान् द्रुमान्
ही शोकाची आग मला लवकरच भस्म करील, कारण मी हे सुंदर वृक्ष पाहतोय, पण ती स्त्री मला दिसत नाही.
ममायमात्मप्रभवो भूयस्त्वमुपयास्यति। अदृश्यमाना वैदेही शोकं वर्धयतीह मे
माझ्या मनातून उठणारा हा दु:ख अजून वाढतच जाईल; वैदेही न दिसल्यामुळे माझं दु:ख इथे वाढत आहे.
दृश्यमानो वसन्तश्च स्वेदसंसर्गदूषकः। मां हि सा मृगशावाक्षी चिन्ताशोकबलात्कृतम्
हा वसंत ऋतू जरी समोर आहे, तरी तो घामाने व तळमळीने मळलेला वाटतो; ती हरिणप्रिया मला चिंता आणि शोकाने छळते आहे.
संतापयति सौमित्रे क्रूरश्चैत्रवनानिलः। अमी मयूराः शोभन्ते प्रनृत्यन्तस्ततस्ततः
सौमित्रा, चैत्र महिन्यातील या वनातील क्रूर वारा मला जाळतो आहे; आणि बघ, हे मोर इकडे तिकडे नाचत किती शोभून दिसतात.
स्वैः पक्षैः पवनोद्धूतैर्गवाक्षैः स्फाटिकैरिव। शिखिनीभिः परिवृतास्त एते मदमूर्च्छिताः
वाऱ्याने हलणाऱ्या पंखांनी, जणू स्फटिकासारख्या खिडक्यांसारखे, हे मोर त्यांच्या मयूरिणींनी वेढलेले, प्रेमाने वेडे झाले आहेत.
मन्मथाभिपरीतस्य मम मन्मथवर्धनाः। पश्य लक्ष्मण नृत्यन्तं मयूरमुपनृत्यति
लक्ष्मणा, मला प्रेमाने व्यापून टाकले आहे, आणि हे दृश्य माझ्या ओढीला अजूनच वाढवते; बघ, मोर नाचतो आहे आणि त्याच्या शेजारी मयूरीही नाचते आहे.
शिखिनी मन्मथार्तैषा भर्तारं गिरिसानुनि। तामेव मनसा रामां मयूरोऽप्यनुधावति
ही मयूरी प्रेमाने व्याकुळ होऊन डोंगर उतारावर आपल्या जोडीदारामागे जाते; तसाच मोरही आपल्या प्रियेच्या मागे मनाने धावतो आहे.
वितत्य रुचिरौ पक्षौ रुतैरुपहसन्निव। मयूरस्य वने नूनं रक्षसा न हृता प्रिया
मोर आपल्या सुंदर पंखांची पखरण करत, जणू आपल्या आवाजाने हसतो आहे; या वनात त्याची प्रिया नक्कीच राक्षसाने पळवलेली नाही.
तस्मान्नृत्यति रम्येषु वनेषु सह कान्तया। मम त्वयं विना वासः पुष्पमासे सुदुःसहः
म्हणूनच तो आपल्या प्रियेबरोबर या रम्य वनेत नाचतो आहे; पण माझ्यासाठी, तिच्याविना या फुलांच्या ऋतूत राहणे असह्य आहे.
पश्य लक्ष्मण संरागस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि। यदेषा शिखिनी कामाद् भर्तारमभिवर्तते
लक्ष्मणा, बघ, कसा प्रेमाचा रंग प्राण्यांमध्येही भरतो; ही मयूरी देखील इच्छेने आपल्या जोडीदाराजवळ जाते आहे.
ममाप्येवं विशालाक्षी जानकी जातसम्भ्रमा। मदनेनाभिवर्तेत यदि नापहृता भवेत्
जर तिला कोणी पळवली नसती, तर माझी विशाल नेत्रांची जानकीही, प्रेमाने व्याकुळ होऊन, माझ्याकडे आली असती.
पश्य लक्ष्मण पुष्पाणि निष्फलानि भवन्ति मे। पुष्पभारसमृद्धानां वनानां शिशिरात्यये
लक्ष्मणा, बघ, ही फुले माझ्यासाठी व्यर्थ झाली आहेत; हिवाळ्यानंतर, फुलांनी भरलेल्या या वनेत मला काहीच मिळत नाही.
रुचिराण्यपि पुष्पाणि पादपानामतिश्रिया। निष्फलानि महीं यान्ति समं मधुकरोत्करैः
झाडांची ही सुंदर फुले जरी शोभून दिसतात, तरी मधमाशांच्या झुंडींसह ती व्यर्थपणे जमिनीवर पडतात.
नदन्ति कामं शकुना मुदिताः सङ्घशः कलम्। आह्वयन्त इवान्योन्यं कामोन्मादकरा मम
पक्षी आनंदाने झुंड झुंड करून गात आहेत, एकमेकांना जणू बोलावत आहेत; त्यांचे हे स्वर माझ्या मनातली ओढ अजून वाढवतात.
वसन्तो यदि तत्रापि यत्र मे वसति प्रिया। नूनं परवशा सीता सापि शोचत्यहं यथा
जिथे माझी प्रिया आहे, तिथेही जर वसंत आला असेल, तर ती सीता देखील नक्कीच असहाय्यपणे माझ्यासारखीच दु:खी होत असेल.
नूनं न तु वसन्तस्तं देशं स्पृशति यत्र सा। कथं ह्यसितपद्माक्षी वर्तयेत् सा मया विना
पण नक्कीच वसंत तिच्या जवळच्या त्या प्रदेशाला स्पर्श करत नाही; काळ्या कमळासारख्या डोळ्यांची ती सीता माझ्याविना कशी राहू शकेल?
अथवा वर्तते तत्र वसन्तो यत्र मे प्रिया। किं करिष्यति सुश्रोणी सा तु निर्भर्त्सिता परैः
किंवा ज्या ठिकाणी माझी प्रिया आहे, तिथेही वसंत ऋतू आला असेल; मग ती सुंदर कटिप्रदेश असलेली माझी प्रिया, इतरांनी उपेक्षित केल्यावर काय करेल?
श्यामा पद्मपलाशाक्षी मृदुभाषा च मे प्रिया। नूनं वसन्तमासाद्य परित्यक्ष्यति जीवितम्
माझी प्रिया काळी, कमळासारख्या डोळ्यांची आणि गोड बोलणारी आहे; वसंत ऋतू आल्यावर ती नक्कीच आपले प्राण सोडून देईल.
दृढं हि हृदये बुद्धिर्मम सम्परिवर्तते। नालं वर्तयितुं सीता साध्वी मद्विरहं गता
माझ्या मनात ठाम असा विचार येतो—सती सिता माझ्या वियोगात राहूच शकणार नाही.
मयि भावो हि वैदेह्यास्तत्त्वतो विनिवेशितः। ममापि भावः सीतायां सर्वथा विनिवेशितः
वैदेहीचे प्रेम माझ्यावर पूर्णपणे आहे; आणि माझेही प्रेम सीतेवर सर्व प्रकारे घट्ट आहे.
एष पुष्पवहो वायुः सुखस्पर्शो हिमावहः। तां विचिन्तयतः कान्तां पावकप्रतिमो मम
फुलांनी भरलेला हा गार वारा, स्पर्शाला सुखावणारा, मला माझ्या प्रियेचा विचार करताना अगदी जणू अग्नीप्रमाणे जळवतो.
सदा सुखमहं मन्ये यं पुरा सह सीतया। मारुतः स विना सीतां शोकसंजननो मम
पूर्वी सीतेसोबत असताना हा वारा मला नेहमी सुखद वाटायचा; पण आता तिच्याविना तो फक्त दुःखच देतो.
तां विनाथ विहङ्गोऽसौ पक्षी प्रणदितस्तदा। वायसः पादपगतः प्रहृष्टमभिकूजति
ती नसताना, झाडावर बसलेला तो कावळा आनंदाने ओरडतो.
एष वै तत्र वैदेह्या विहगः प्रतिहारकः। पक्षी मां तु विशालाक्ष्याः समीपमुपनेष्यति
तो पक्षी वैदेहीचा द्वारपाल आहे; पण तोच पक्षी मला त्या विशाल नेत्र असलेल्या सीतेजवळ नेईल.
पश्य लक्ष्मण संनादं वने मदविवर्धनम्। पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु द्विजानामवकूजताम्
लक्ष्मणा, बघ, फुलांनी डवरलेल्या झाडांवर बसलेले पक्षी जेव्हा गातात, तेव्हा या वनातील नाद प्रेमाची तीव्रता वाढवतो.
विक्षिप्तां पवनेनैतामसौ तिलकमञ्जरीम्। षट्पदः सहसाभ्येति मदोद्धूतामिव प्रियाम्
हा वारा तिळाच्या फुलांच्या मंजिरी उडवतो; आणि मधमाशी अचानक जणू आपल्या प्रियेला प्रेमाने स्पर्श करायला येते तसे येते.
कामिनामयमत्यन्तमशोकः शोकवर्धनः। स्तबकैः पवनोत्क्षिप्तैस्तर्जयन्निव मां स्थितः
प्रेमिकांना प्रिय असलेला हा अशोक वृक्ष, वाऱ्याने हलणाऱ्या त्याच्या फुलांच्या घोसांनी मला जणू धमकी देत उभा आहे आणि माझे दुःख वाढवत आहे.
अमी लक्ष्मण दृश्यन्ते चूताः कुसुमशालिनः। विभ्रमोत्सिक्तमनसः साङ्गरागा नरा इव
लक्ष्मणा, हे बघ, हे आंब्याची झाडे फुलांनी लगडलेली आहेत; वाऱ्याच्या खेळामुळे त्यांचे मन जणू आनंदित झाले आहे, प्रेमाने रंगवलेल्या पुरुषांसारखे दिसतात.