सुपुष्पितांस्तु पश्यैतान् कर्णिकारान् समन्ततः। हाटकप्रतिसंछन्नान् नरान् पीताम्बरानिव
सर्वत्र फुलांनी बहरलेली कर्णिकार झाडं बघ, ती जणू सोन्याने झाकलेली आणि पिवळ्या वस्त्रातील माणसांसारखी चमकत आहेत.
अयं वसन्तः सौमित्रे नानाविहगनादितः। सीतया विप्रहीणस्य शोकसंदीपनो मम
सौमित्रा, विविध पक्ष्यांच्या आवाजांनी भरलेला हा वसंत ऋतू, सीतेपासून दूर असल्यामुळे, माझा दु:ख आणखी वाढवतो.
मां हि शोकसमाक्रान्तं संतापयति मन्मथः। हृष्टं प्रवदमानश्च समाह्वयति कोकिलः
माझ्या मनात दु:ख भरून राहिलंय, आणि या अवस्थेतही कामभावना मला त्रास देते; आनंदी कोकिळा गात गात मला हाक देतो.
एष दात्यूहको हृष्टो रम्ये मां वननिर्झरे। प्रणदन्मन्मथाविष्टं शोचयिष्यति लक्ष्मण
लक्ष्मणा, हा आनंदी कोकिळा या सुंदर वनातील ओढ्यावर गात राहील आणि प्रेमाने वेढलेला मी आणखी दु:खी होईन.
श्रुत्वैतस्य पुरा शब्दमाश्रमस्था मम प्रिया। मामाहूय प्रमुदिताः परमं प्रत्यनन्दत
पूर्वी, आश्रमात असताना माझ्या प्रियेने या कोकिळाचा आवाज ऐकून मला आनंदाने बोलावलं आणि ती फार खुश झाली होती.
एवं विचित्राः पतगा नानारावविराविणः। वृक्षगुल्मलताः पश्य सम्पतन्ति समन्ततः
पहा, सर्वत्र झाडं, झुडुपं आणि वेलींमध्ये अनेक प्रकारचे पक्षी वेगवेगळ्या आवाजात गात आहेत.
विमिश्रा विहगाः पुंभिरात्मव्यूहाभिनन्दिताः। भृङ्गराजप्रमुदिताः सौमित्रे मधुरस्वराः
सौमित्रा, पक्षी आपल्या जोडीदारांसोबत मिसळून आपल्या थव्यांत आनंदी आहेत, आणि भुंग्यांचा राजा देखील गोड आवाजात आनंद व्यक्त करतोय.
अस्याः कूले प्रमुदिताः सङ्घशः शकुनास्त्विह। दात्यूहरतिविक्रन्दैः पुंस्कोकिलरुतैरपि
या नदीच्या काठावर पक्ष्यांचे थवे आनंदी आहेत, कोकिळांचे गडगडाट आणि नर कोकिळांचे गाणे सर्वत्र ऐकू येते.
स्वनन्ति पादपाश्चेमे ममानङ्गप्रदीपकाः। अशोकस्तबकाङ्गारः षट्पदस्वननिःस्वनः
ही झाडं, जी माझ्या मनात प्रेमाची जाणीव जागवतात, गूंजत आहेत—अशोकाच्या फुलांचे घोस जणू निखाऱ्यासारखे दिसतात आणि भुंग्यांचा गूंज सर्वत्र पसरला आहे.
मां हि पल्लवताम्रार्चिर्वसन्ताग्निः प्रधक्ष्यति। नहि तां सूक्ष्मपक्ष्माक्षीं सुकेशीं मृदुभाषिणीम्
वसंत ऋतूच्या तांबड्या कळ्यांनी पेटलेली ही आग मला जाळून टाकेल, कारण ती नाजूक पापण्यांची, सुंदर केसांची आणि गोड बोलणारी ती मला दिसत नाही.
अपश्यतो मे सौमित्रे जीवितेऽस्ति प्रयोजनम्। अयं हि रुचिरस्तस्याः कालो रुचिरकाननः
सौमित्रा, तिला न पाहता मला जगण्यात काहीच अर्थ उरलेला नाही. हा ऋतू, हे सुंदर वन, सगळं तिच्यासाठीच शोभून दिसतं.
कोकिलाकुलसीमान्तो दयिताया ममानघ। मन्मथायाससम्भूतो वसन्तगुणवर्धितः
कोकिळांच्या गूंजांनी गजबजलेलं हे वन माझ्या प्रियेकरता सजलं आहे, अय्या निर्दोषा. वसंताच्या या गुणांनी, प्रेमाच्या ओढीने, माझ्या वेदना वाढल्या आहेत.
अयं मां धक्ष्यति क्षिप्रं शोकाग्निर्नचिरादिव। अपश्यतस्तां वनितां पश्यतो रुचिरान् द्रुमान्
ही शोकाची आग मला लवकरच भस्म करील, कारण मी हे सुंदर वृक्ष पाहतोय, पण ती स्त्री मला दिसत नाही.
ममायमात्मप्रभवो भूयस्त्वमुपयास्यति। अदृश्यमाना वैदेही शोकं वर्धयतीह मे
माझ्या मनातून उठणारा हा दु:ख अजून वाढतच जाईल; वैदेही न दिसल्यामुळे माझं दु:ख इथे वाढत आहे.
दृश्यमानो वसन्तश्च स्वेदसंसर्गदूषकः। मां हि सा मृगशावाक्षी चिन्ताशोकबलात्कृतम्
हा वसंत ऋतू जरी समोर आहे, तरी तो घामाने व तळमळीने मळलेला वाटतो; ती हरिणप्रिया मला चिंता आणि शोकाने छळते आहे.
संतापयति सौमित्रे क्रूरश्चैत्रवनानिलः। अमी मयूराः शोभन्ते प्रनृत्यन्तस्ततस्ततः
सौमित्रा, चैत्र महिन्यातील या वनातील क्रूर वारा मला जाळतो आहे; आणि बघ, हे मोर इकडे तिकडे नाचत किती शोभून दिसतात.
स्वैः पक्षैः पवनोद्धूतैर्गवाक्षैः स्फाटिकैरिव। शिखिनीभिः परिवृतास्त एते मदमूर्च्छिताः
वाऱ्याने हलणाऱ्या पंखांनी, जणू स्फटिकासारख्या खिडक्यांसारखे, हे मोर त्यांच्या मयूरिणींनी वेढलेले, प्रेमाने वेडे झाले आहेत.
मन्मथाभिपरीतस्य मम मन्मथवर्धनाः। पश्य लक्ष्मण नृत्यन्तं मयूरमुपनृत्यति
लक्ष्मणा, मला प्रेमाने व्यापून टाकले आहे, आणि हे दृश्य माझ्या ओढीला अजूनच वाढवते; बघ, मोर नाचतो आहे आणि त्याच्या शेजारी मयूरीही नाचते आहे.
शिखिनी मन्मथार्तैषा भर्तारं गिरिसानुनि। तामेव मनसा रामां मयूरोऽप्यनुधावति
ही मयूरी प्रेमाने व्याकुळ होऊन डोंगर उतारावर आपल्या जोडीदारामागे जाते; तसाच मोरही आपल्या प्रियेच्या मागे मनाने धावतो आहे.
वितत्य रुचिरौ पक्षौ रुतैरुपहसन्निव। मयूरस्य वने नूनं रक्षसा न हृता प्रिया
मोर आपल्या सुंदर पंखांची पखरण करत, जणू आपल्या आवाजाने हसतो आहे; या वनात त्याची प्रिया नक्कीच राक्षसाने पळवलेली नाही.
तस्मान्नृत्यति रम्येषु वनेषु सह कान्तया। मम त्वयं विना वासः पुष्पमासे सुदुःसहः
म्हणूनच तो आपल्या प्रियेबरोबर या रम्य वनेत नाचतो आहे; पण माझ्यासाठी, तिच्याविना या फुलांच्या ऋतूत राहणे असह्य आहे.
पश्य लक्ष्मण संरागस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि। यदेषा शिखिनी कामाद् भर्तारमभिवर्तते
लक्ष्मणा, बघ, कसा प्रेमाचा रंग प्राण्यांमध्येही भरतो; ही मयूरी देखील इच्छेने आपल्या जोडीदाराजवळ जाते आहे.
ममाप्येवं विशालाक्षी जानकी जातसम्भ्रमा। मदनेनाभिवर्तेत यदि नापहृता भवेत्
जर तिला कोणी पळवली नसती, तर माझी विशाल नेत्रांची जानकीही, प्रेमाने व्याकुळ होऊन, माझ्याकडे आली असती.
पश्य लक्ष्मण पुष्पाणि निष्फलानि भवन्ति मे। पुष्पभारसमृद्धानां वनानां शिशिरात्यये
लक्ष्मणा, बघ, ही फुले माझ्यासाठी व्यर्थ झाली आहेत; हिवाळ्यानंतर, फुलांनी भरलेल्या या वनेत मला काहीच मिळत नाही.
रुचिराण्यपि पुष्पाणि पादपानामतिश्रिया। निष्फलानि महीं यान्ति समं मधुकरोत्करैः
झाडांची ही सुंदर फुले जरी शोभून दिसतात, तरी मधमाशांच्या झुंडींसह ती व्यर्थपणे जमिनीवर पडतात.
नदन्ति कामं शकुना मुदिताः सङ्घशः कलम्। आह्वयन्त इवान्योन्यं कामोन्मादकरा मम
पक्षी आनंदाने झुंड झुंड करून गात आहेत, एकमेकांना जणू बोलावत आहेत; त्यांचे हे स्वर माझ्या मनातली ओढ अजून वाढवतात.
वसन्तो यदि तत्रापि यत्र मे वसति प्रिया। नूनं परवशा सीता सापि शोचत्यहं यथा
जिथे माझी प्रिया आहे, तिथेही जर वसंत आला असेल, तर ती सीता देखील नक्कीच असहाय्यपणे माझ्यासारखीच दु:खी होत असेल.
नूनं न तु वसन्तस्तं देशं स्पृशति यत्र सा। कथं ह्यसितपद्माक्षी वर्तयेत् सा मया विना
पण नक्कीच वसंत तिच्या जवळच्या त्या प्रदेशाला स्पर्श करत नाही; काळ्या कमळासारख्या डोळ्यांची ती सीता माझ्याविना कशी राहू शकेल?
अथवा वर्तते तत्र वसन्तो यत्र मे प्रिया। किं करिष्यति सुश्रोणी सा तु निर्भर्त्सिता परैः
किंवा ज्या ठिकाणी माझी प्रिया आहे, तिथेही वसंत ऋतू आला असेल; मग ती सुंदर कटिप्रदेश असलेली माझी प्रिया, इतरांनी उपेक्षित केल्यावर काय करेल?
श्यामा पद्मपलाशाक्षी मृदुभाषा च मे प्रिया। नूनं वसन्तमासाद्य परित्यक्ष्यति जीवितम्
माझी प्रिया काळी, कमळासारख्या डोळ्यांची आणि गोड बोलणारी आहे; वसंत ऋतू आल्यावर ती नक्कीच आपले प्राण सोडून देईल.