पश्य रूपाणि सौमित्रे वनानां पुष्पशालिनाम्। सृजतां पुष्पवर्षाणि वर्षं तोयमुचामिव
सौमित्रि, हे फुलांनी डवरलेले वने पाहा, जणू फुलांचा पाऊस पडतो आहे, अगदी ढग पाऊस पाडतात तसा.
प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः। वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति गाम्
या रम्य पठारांवर, विविध वनझाडे वाऱ्याच्या झोताने हलून, आपली फुले पृथ्वीवर उधळत आहेत.
पतितैः पतमानैश्च पादपस्थैश्च मारुतः। कुसुमैः पश्य सौमित्रे क्रीडतीव समन्ततः
सौमित्रा, बघ ना, वाऱ्याने झाडांवरून पडलेली, पडत असलेली आणि अजूनही झाडावर असलेली फुलं सर्वत्र खेळवली जात आहेत असं वाटतं.
विक्षिपन् विविधाः शाखां नगानां कुसुमोत्कटाः। मारुतश्चलितस्थानैः षट्पदैरनुगीयते
झाडांच्या फुलांनी भरलेल्या फांद्या वारा हलवतो आहे आणि त्या फुलांभोवती भुंगे गुणगुणत आहेत.
मत्तकोकिलसंनादैर्नर्तयन्निव पादपान्। शैलकंदर निष्क्रान्तः प्रगीत इव चानिलः
मदहोश कोकिळांच्या गूंजांनी जणू वारा झाडांना नाचवत आहे, डोंगराच्या गुंफेतून बाहेर येताना तो गातो आहे असं भासतं.
तेन विक्षिपतात्यर्थं पवनेन समन्ततः। अमी संसक्तशाखाग्रा ग्रथिता इव पादपाः
तो वारा सर्व बाजूंनी झाडांना जोरात हलवतोय, त्यामुळे त्यांच्या फांद्या एकमेकांत गुंफल्यासारख्या दिसत आहेत.
स एव सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः। गन्धमभ्यवहन् पुण्यं श्रमापनयनोऽनिलः
हा वारा चंदनासारखा थंड आणि सुखद आहे, तो पवित्र सुगंध घेऊन येतो आणि थकवा दूर करतो.
अमी पवनविक्षिप्ता विनदन्तीव पादपाः। षट्पदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु
वाऱ्याने हलवलेली ही झाडं जणू ओरडत आहेत, आणि मधाचा सुगंध असलेल्या या जंगलात भुंगे त्यांच्याभोवती गुणगुणत आहेत.
गिरिप्रस्थेषु रम्येषु पुष्पवद्भिर्मनोरमैः। संसक्तशिखराः शैला विराजन्ति महाद्रुमैः
सुंदर फुलांनी सजलेल्या डोंगर उतारांवर, मोठ्या झाडांनी वेढलेली शिखरं फारच देखणी दिसतात.
पुष्पसंछन्नशिखरा मारुतोत्क्षेपचञ्चलाः। अमी मधुकरोत्तंसाः प्रगीता इव पादपाः
फुलांनी झाकलेली आणि वाऱ्यात डुलणारी ही झाडं, भुंग्यांनी सजलेली, जणू त्यांची गाणी गात आहेत असं वाटतं.
सुपुष्पितांस्तु पश्यैतान् कर्णिकारान् समन्ततः। हाटकप्रतिसंछन्नान् नरान् पीताम्बरानिव
सर्वत्र फुलांनी बहरलेली कर्णिकार झाडं बघ, ती जणू सोन्याने झाकलेली आणि पिवळ्या वस्त्रातील माणसांसारखी चमकत आहेत.
अयं वसन्तः सौमित्रे नानाविहगनादितः। सीतया विप्रहीणस्य शोकसंदीपनो मम
सौमित्रा, विविध पक्ष्यांच्या आवाजांनी भरलेला हा वसंत ऋतू, सीतेपासून दूर असल्यामुळे, माझा दु:ख आणखी वाढवतो.
मां हि शोकसमाक्रान्तं संतापयति मन्मथः। हृष्टं प्रवदमानश्च समाह्वयति कोकिलः
माझ्या मनात दु:ख भरून राहिलंय, आणि या अवस्थेतही कामभावना मला त्रास देते; आनंदी कोकिळा गात गात मला हाक देतो.
एष दात्यूहको हृष्टो रम्ये मां वननिर्झरे। प्रणदन्मन्मथाविष्टं शोचयिष्यति लक्ष्मण
लक्ष्मणा, हा आनंदी कोकिळा या सुंदर वनातील ओढ्यावर गात राहील आणि प्रेमाने वेढलेला मी आणखी दु:खी होईन.
श्रुत्वैतस्य पुरा शब्दमाश्रमस्था मम प्रिया। मामाहूय प्रमुदिताः परमं प्रत्यनन्दत
पूर्वी, आश्रमात असताना माझ्या प्रियेने या कोकिळाचा आवाज ऐकून मला आनंदाने बोलावलं आणि ती फार खुश झाली होती.
एवं विचित्राः पतगा नानारावविराविणः। वृक्षगुल्मलताः पश्य सम्पतन्ति समन्ततः
पहा, सर्वत्र झाडं, झुडुपं आणि वेलींमध्ये अनेक प्रकारचे पक्षी वेगवेगळ्या आवाजात गात आहेत.
विमिश्रा विहगाः पुंभिरात्मव्यूहाभिनन्दिताः। भृङ्गराजप्रमुदिताः सौमित्रे मधुरस्वराः
सौमित्रा, पक्षी आपल्या जोडीदारांसोबत मिसळून आपल्या थव्यांत आनंदी आहेत, आणि भुंग्यांचा राजा देखील गोड आवाजात आनंद व्यक्त करतोय.
अस्याः कूले प्रमुदिताः सङ्घशः शकुनास्त्विह। दात्यूहरतिविक्रन्दैः पुंस्कोकिलरुतैरपि
या नदीच्या काठावर पक्ष्यांचे थवे आनंदी आहेत, कोकिळांचे गडगडाट आणि नर कोकिळांचे गाणे सर्वत्र ऐकू येते.
स्वनन्ति पादपाश्चेमे ममानङ्गप्रदीपकाः। अशोकस्तबकाङ्गारः षट्पदस्वननिःस्वनः
ही झाडं, जी माझ्या मनात प्रेमाची जाणीव जागवतात, गूंजत आहेत—अशोकाच्या फुलांचे घोस जणू निखाऱ्यासारखे दिसतात आणि भुंग्यांचा गूंज सर्वत्र पसरला आहे.
मां हि पल्लवताम्रार्चिर्वसन्ताग्निः प्रधक्ष्यति। नहि तां सूक्ष्मपक्ष्माक्षीं सुकेशीं मृदुभाषिणीम्
वसंत ऋतूच्या तांबड्या कळ्यांनी पेटलेली ही आग मला जाळून टाकेल, कारण ती नाजूक पापण्यांची, सुंदर केसांची आणि गोड बोलणारी ती मला दिसत नाही.
अपश्यतो मे सौमित्रे जीवितेऽस्ति प्रयोजनम्। अयं हि रुचिरस्तस्याः कालो रुचिरकाननः
सौमित्रा, तिला न पाहता मला जगण्यात काहीच अर्थ उरलेला नाही. हा ऋतू, हे सुंदर वन, सगळं तिच्यासाठीच शोभून दिसतं.
कोकिलाकुलसीमान्तो दयिताया ममानघ। मन्मथायाससम्भूतो वसन्तगुणवर्धितः
कोकिळांच्या गूंजांनी गजबजलेलं हे वन माझ्या प्रियेकरता सजलं आहे, अय्या निर्दोषा. वसंताच्या या गुणांनी, प्रेमाच्या ओढीने, माझ्या वेदना वाढल्या आहेत.
अयं मां धक्ष्यति क्षिप्रं शोकाग्निर्नचिरादिव। अपश्यतस्तां वनितां पश्यतो रुचिरान् द्रुमान्
ही शोकाची आग मला लवकरच भस्म करील, कारण मी हे सुंदर वृक्ष पाहतोय, पण ती स्त्री मला दिसत नाही.
ममायमात्मप्रभवो भूयस्त्वमुपयास्यति। अदृश्यमाना वैदेही शोकं वर्धयतीह मे
माझ्या मनातून उठणारा हा दु:ख अजून वाढतच जाईल; वैदेही न दिसल्यामुळे माझं दु:ख इथे वाढत आहे.
दृश्यमानो वसन्तश्च स्वेदसंसर्गदूषकः। मां हि सा मृगशावाक्षी चिन्ताशोकबलात्कृतम्
हा वसंत ऋतू जरी समोर आहे, तरी तो घामाने व तळमळीने मळलेला वाटतो; ती हरिणप्रिया मला चिंता आणि शोकाने छळते आहे.
संतापयति सौमित्रे क्रूरश्चैत्रवनानिलः। अमी मयूराः शोभन्ते प्रनृत्यन्तस्ततस्ततः
सौमित्रा, चैत्र महिन्यातील या वनातील क्रूर वारा मला जाळतो आहे; आणि बघ, हे मोर इकडे तिकडे नाचत किती शोभून दिसतात.
स्वैः पक्षैः पवनोद्धूतैर्गवाक्षैः स्फाटिकैरिव। शिखिनीभिः परिवृतास्त एते मदमूर्च्छिताः
वाऱ्याने हलणाऱ्या पंखांनी, जणू स्फटिकासारख्या खिडक्यांसारखे, हे मोर त्यांच्या मयूरिणींनी वेढलेले, प्रेमाने वेडे झाले आहेत.
मन्मथाभिपरीतस्य मम मन्मथवर्धनाः। पश्य लक्ष्मण नृत्यन्तं मयूरमुपनृत्यति
लक्ष्मणा, मला प्रेमाने व्यापून टाकले आहे, आणि हे दृश्य माझ्या ओढीला अजूनच वाढवते; बघ, मोर नाचतो आहे आणि त्याच्या शेजारी मयूरीही नाचते आहे.
शिखिनी मन्मथार्तैषा भर्तारं गिरिसानुनि। तामेव मनसा रामां मयूरोऽप्यनुधावति
ही मयूरी प्रेमाने व्याकुळ होऊन डोंगर उतारावर आपल्या जोडीदारामागे जाते; तसाच मोरही आपल्या प्रियेच्या मागे मनाने धावतो आहे.
वितत्य रुचिरौ पक्षौ रुतैरुपहसन्निव। मयूरस्य वने नूनं रक्षसा न हृता प्रिया
मोर आपल्या सुंदर पंखांची पखरण करत, जणू आपल्या आवाजाने हसतो आहे; या वनात त्याची प्रिया नक्कीच राक्षसाने पळवलेली नाही.