आजगाम ततः पम्पां लक्ष्मणेन सह प्रभुः। समीक्षमाणः पुष्पाढ्यं सर्वतो विपुलद्रुमम्
नंतर प्रभू राम लक्ष्मणासह पंपा सरोवराजवळ पोहोचले, आणि सर्वत्र फुलांनी भरलेल्या मोठ्या झाडांकडे पाहू लागले.
कोयष्टिभिश्चार्जुनकैः शतपत्रैश्च कीरकैः। एतैश्चान्यैश्च बहुभिर्नादितं तद् वनं महत्
त्या मोठ्या वनात कोयष्टिक, अर्जुनक, शतपत्र, कीरक आणि इतर अनेक पक्ष्यांच्या आवाजाने गूंज उठली होती.
स रामो विविधान् वृक्षान् सरांसि विविधानि च। पश्यन् कामाभिसंतप्तो जगाम परमं ह्रदम्
राम विविध झाडे आणि अनेक प्रकारची सरोवरे पाहत, मनातल्या तीव्र इच्छेने जळत, त्या मोठ्या जलाशयाकडे गेला.
स तामासाद्य वै रामो दूरात् पानीयवाहिनीम्। मतङ्गसरसं नाम ह्रदं समवगाहत
दूरवरून पाणी असलेल्या, मतंग सरोवर नावाच्या त्या तलावाजवळ पोहोचल्यावर राम त्यात उतरला.
तत्र जग्मतुरव्यग्रौ राघवौ हि समाहितौ। स तु शोकसमाविष्टो रामो दशरथात्मजः
तिथे दोन्ही रघुकुलपुत्र एकाग्र आणि शांतपणे गेले; पण दशरथपुत्र राम मात्र दुःखाने व्यापून गेला होता.
विवेश नलिनीं रम्यां पंकजैश्च समावृताम्। तिलकाशोकपुंनागबकुलोद्दालकाशिनीम्
तो सुंदर कमळांनी भरलेल्या, तिळक, अशोक, पुन्नाग, बकुळ आणि उडाळक झाडांनी वेढलेल्या रम्य सरोवरात उतरला.
रम्योपवनसम्बाधां पद्मसम्पीडितोदकाम्। स्फटिकोपमतोयां तां श्लक्ष्णवालुकसंतताम्
ती विहीर सुंदर उपवनांनी भरलेली, कमळांनी गच्च झालेली, स्फटिकासारखी स्वच्छ पाणी असलेली आणि मऊ वाळूने पसरलेली होती.
मत्स्यकच्छपसम्बाधां तीरस्थद्रुमशोभिताम्। सखीभिरिव संयुक्तां लताभिरनुवेष्टिताम्
माशा-कासवांनी भरलेली, काठावरच्या झाडांनी शोभलेली, वेलींनी जणू मैत्रिणींनी वेढलेली अशी ती सरोवर होती.
किंनरोरगगन्धर्वयक्षराक्षससेविताम्। नानाद्रुमलताकीर्णां शीतवारिनिधिं शुभाम्
किंनर, नाग, गंधर्व, यक्ष आणि राक्षस यांनी वावरलेली, विविध झाडे व वेलींनी व्यापलेली, थंड पाण्याचा सुंदर साठा असलेली ती जागा होती.
पद्मसौगन्धिकैस्ताम्रां शुक्लां कुमुदमण्डलैः। नीलां कुवलयोद्घाटैर्बहुवर्णां कुथामिव
ती तलाव कमळ, सुगंधी सोगंदिक, पांढऱ्या कुमुदांच्या गटांनी, निळ्या कुवळ्यांच्या फुलांनी रंगीबेरंगी गालिच्यासारखी दिसत होती.
अरविन्दोत्पलवतीं पद्मसौगन्धिकायुताम्। पुष्पिताम्रवणोपेतां बर्हिणोद्घुष्टनादिताम्
कमळ आणि निळ्या उत्पलांनी भरलेली, सुगंधी कमळांनी युक्त, फुललेल्या आंब्याच्या बागांनी वेढलेली, आणि मोरांच्या आवाजाने गूंजणारी ती जागा होती.
स तां दृष्ट्वा ततः पम्पां रामः सौमित्रिणा सह। विललाप च तेजस्वी रामो दशरथात्मजः
मग ती पंपा सरोवर पाहून, सौमित्रासह तेजस्वी दशरथपुत्र राम शोकाने विलाप करू लागला.
तिलकैर्बीजपूरैश्च वटैः शुक्लद्रुमैस्तथा। पुष्पितैः करवीरैश्च पुंनागैश्च सुपुष्पितैः
ती जागा तिळक, बीजपूर, वड, पांढरी झाडे, फुललेली करवीर आणि पुर्ण फुललेल्या पुन्नागांनी सजलेली होती.
मालतीकुन्दगुल्मैश्च भण्डीरैर्निचुलैस्तथा। अशोकैः सप्तपर्णैश्च कतकैरतिमुक्तकैः
मालती, कुंद, गच्च झुडपे, भंडीरे, निचुल, अशोक, सप्तपर्ण, कतक आणि अतिमुक्ता झाडांनी ती जागा शोभली होती.
अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः प्रमदामिव शोभिताम्। अस्यास्तीरे तु पूर्वोक्तः पर्वतो धातुमण्डितः
अनेक प्रकारच्या झाडांनी सुंदर झालेली ही जागा एखाद्या प्रिय स्त्रीसारखी दिसते. या काठी आधी सांगितलेला, विविध धातूंनी सजलेला डोंगर आहे.
ऋष्यमूक इति ख्यातश्चित्रपुष्पितपादपः। हरिर्ऋक्षरजोनाम्नः पुत्रस्तस्य महात्मनः
ऋष्यमूक नावाने प्रसिद्ध असलेला, रंगीबेरंगी फुलांनी फुललेला हा डोंगर आहे; त्या महान ऋक्षराजाचा सुपुत्र तिथे राहतो.
अध्यास्ते तु महावीर्यः सुग्रीव इति विश्रुतः। सुग्रीवमभिगच्छ त्वं वानरेन्द्रं नरर्षभ
महाशक्तिशाली आणि सुप्रसिद्ध असा सुग्रीव तिथे वास करतो. हे नरश्रेष्ठा, वानरांचा राजा सुग्रीव याच्याजवळ तू जा.
इत्युवाच पुनर्वाक्यं लक्ष्मणं सत्यविक्रमः। कथं मया विना सीतां शक्यं लक्ष्मण जीवितुम्
खऱ्या धैर्यवानाने पुन्हा लक्ष्मणाला असे म्हटले, "लक्ष्मणा, सीतेशिवाय मी कसा जगू शकतो?"
इत्येवमुक्त्वा मदनाभिपीडितः स लक्ष्मणं वाक्यमनन्यचेतनः। विवेश पम्पां नलिनीमनोरमां तमुत्तमं शोकमुदीरयाणः
असे बोलून, प्रेमाने व्याकुळ झालेला आणि मन दुसरीकडे न लागलेला तो, लक्ष्मणासह सुंदर कमळांनी भरलेल्या पंपा सरोवरात गेला, आणि त्या मोठ्या दुःखाची जाणीव करून दिली.
क्रमेण गत्वा प्रविलोकयन् वनं ददर्श पम्पां शुभदर्शकाननाम्। अनेकनानाविधपक्षिसंकुलां विवेश रामः सह लक्ष्मणेन
हळूहळू वन पाहात, राम लक्ष्मणासह निघाला. त्याने सुंदर झाडांनी आणि अनेक प्रकारच्या पक्ष्यांनी गजबजलेल्या पंपा सरोवराचे दर्शन घेतले आणि त्या सरोवरात प्रवेश केला.
thumb|ध्यानश्लोकः|center thumb|प्रथमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे प्रथमः सर्गः ॥४-
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणातील किष्किंधा कांडाचा हा पहिला सर्ग आहे.
तत्र दृष्ट्वैव तां हर्षादिन्द्रियाणि चकम्पिरे। स कामवशमापन्नः सौमित्रिमिदमब्रवीत्
तेथे तिला पाहताच त्याच्या आनंदाने सर्व इंद्रिये थरथरू लागली; कामाने ग्रासलेला तो सौमित्रिला असे म्हणाला.
सौमित्रे शोभते पम्पा वैदूर्यविमलोदका। फुल्लपद्मोत्पलवती शोभिता विविधैर्द्रुमैः
सौमित्रि, पाहा, पंपा सरोवर किती सुंदर आहे! तिचे पाणी निळसर हिरव्या रंगाचे, फुललेल्या कमळांनी आणि निळ्या शिरीषांनी सजलेले, आणि विविध झाडांनी शोभलेले आहे.
सौमित्रे पश्य पम्पायाः काननं शुभदर्शनम्। यत्र राजन्ति शैला वा द्रुमाः सशिखरा इव
सौमित्रि, पंपा सरोवराच्या काठीचे हे वन किती सुंदर दिसते! येथे डोंगर झळकत आहेत आणि झाडे जणू शिखरांसारखी उभी आहेत.
मां तु शोकाभिसंतप्तमाधयः पीडयन्ति वै। भरतस्य च दुःखेन वैदेह्या हरणेन च
मात्र मला फार दुःख होते, कारण भरताच्या वेदनेने आणि वैदेहीच्या हरण्यामुळे माझे मन खचले आहे.
शोकार्तस्यापि मे पम्पा शोभते चित्रकानना। व्यवकीर्णा बहुविधैः पुष्पैः शीतोदका शिवा
दुःखाने भरलेले असतानाही, चित्रकूट वनाने सजलेली, अनेक रंगीबेरंगी फुलांनी विखुरलेली, थंड पाण्याची आणि मंगलमय अशी पंपा मला सुंदर वाटते.
नलिनैरपि संछन्ना ह्यत्यर्थशुभदर्शना। सर्पव्यालानुचरिता मृगद्विजसमाकुला
कमळांनी आच्छादलेली, अत्यंत सुंदर दिसणारी ही जागा सर्प आणि वन्य प्राण्यांनी वावरलेली आहे, तसेच हरणे आणि पक्ष्यांनीही भरलेली आहे.
अधिकं प्रविभात्येतन्नीलपीतं तु शाद्वलम्। द्रुमाणां विविधैः पुष्पैः परिस्तोमैरिवार्पितम्
हे निळे आणि पिवळे गवत अधिकच उजळून दिसते, जणू झाडांवरील विविध फुलांच्या गुच्छांनी ते सजवले आहे.
पुष्पभारसमृद्धानि शिखराणि समन्ततः। लताभिः पुष्पिताग्राभिरुपगूढानि सर्वतः
सर्वत्र फुलांच्या ओझ्याने भरलेली शिखरे, फुललेल्या वेलींनी चारही बाजूंनी घट्ट वेढलेली आहेत.
सुखानिलोऽयं सौमित्रे कालः प्रचुरमन्मथः। गन्धवान् सुरभिर्मासो जातपुष्पफलद्रुमः
सौमित्रि, हा मंद वारा किती सुखद आहे! हा ऋतू प्रेमभावना जागवणारा, सुगंधी आणि गोड आहे, कारण झाडे फुलांनी आणि फळांनी डवरली आहेत.