अथ पुष्करपर्णेन लक्ष्मणः पाययिष्यति। स्थूलान् गिरिगुहाशय्यान् वानरान् वनचारिणः
मग लक्ष्मण कमळाच्या पानाने तुला पाणी पाजेल आणि डोंगराच्या गुहेत राहणारे, जाडजूड आणि वनात भटकणारे वानरही तुला दाखवेल.
सायाह्ने विचरन् राम दर्शयिष्यति लक्ष्मणः। अपां लोभादुपावृत्तान् वृषभानिव नर्दतः
सांजवेळी, राम, जेव्हा तू फिरत असशील, तेव्हा लक्ष्मण तुला दाखवेल की, काही वानर पाण्याच्या लोभामुळे दूर गेले आहेत आणि बैलासारखे मोठ्याने हंबरतात.
स्थूलान् पीतांश्च पम्पायां द्रक्ष्यसि त्वं नरोत्तम। सायाह्ने विचरन् राम विटपी माल्यधारिणः
हे नरश्रेष्ठ, पंपा सरोवरात मोठे पिवळसर वानर तुला दिसतील; सांजवेळी, राम, तू फिरताना फुलांच्या माळांनी सजलेली झाडेही पाहशील.
शिवोदकं च पम्पायां दृष्ट्वा शोकं विहास्यसि। सुमनोभिश्चितास्तत्र तिलका नक्तमालकाः
पंपेच्या पवित्र पाण्याकडे पाहून तुझा दुःख दूर होईल; तिथे झाडांवर तिलक आणि रातराणीच्या फुलांनी शोभा आलेली आहे.
उत्पलानि च फुल्लानि पङ्कजानि च राघव। न तानि कश्चिन्माल्यानि तत्रारोपयिता नरः
राघव, तिथे उमललेली कमळे आणि पाणकमळेही तुला दिसतील; ती फुलमाळ कुण्या माणसाने तिथे ठेवलेली नाही.
न च वै म्लानतां यान्ति न च शीर्यन्ति राघव। मतङ्गशिष्यास्तत्रासन्नृषयः सुसमाहिताः
राघव, ती फुले ना कधी कोमेजतात, ना गळून पडतात; तिथे मतंग ऋषींचे शिष्य, मन लावून तप करणारे, वास करतात.
तेषां भाराभितप्तानां वन्यमाहरतां गुरोः। ये प्रपेतुर्महीं तूर्णं शरीरात् स्वेदबिन्दवः
गुरूंसाठी वनातील फळफळावळ आणताना, भाराने थकलेल्या त्या शिष्यांच्या शरीरातून जे घामाचे थेंब जमिनीवर पडले.
तानि माल्यानि जातानि मुनीनां तपसा तदा। स्वेदबिन्दुसमुत्थानि न विनश्यन्ति राघव
राघव, त्या तपस्व्यांच्या तपामुळे, घामाच्या थेंबांपासूनच त्या फुलमाळा निर्माण झाल्या आणि त्या कधीच नष्ट होत नाहीत.
तेषां गतानामद्यापि दृश्यते परिचारिणी। श्रमणी शबरी नाम काकुत्स्थ चिरजीविनी
काकुत्स्था, आजही तिथे त्यांची सेवा करणारी, शबरी नावाची, दीर्घायुषी आणि श्रमण स्त्री दिसते.
त्वां तु धर्मे स्थिता नित्यं सर्वभूतनमस्कृतम्। दृष्ट्वा देवोपमं राम स्वर्गलोकं गमिष्यति
राम, ती नेहमी धर्मात स्थित असून सर्व जीवांना वंदनीय आहे; तुझ्यासारख्या देवतुल्य पुरुषाचे दर्शन घेतल्यावर ती स्वर्गलोकाला जाईल.
ततस्तद्राम पम्पायास्तीरमाश्रित्य पश्चिमम्। आश्रमस्थानमतुलं गुह्यं काकुत्स्थ पश्यसि
काकुत्स्था, मग पंपेच्या पश्चिम किनाऱ्यावर असलेले ते अद्वितीय आणि गुप्त आश्रमस्थान तू पाहशील.
न तत्राक्रमितुं नागाः शक्नुवन्ति तदाश्रमे। ऋषेस्तस्य मतङ्गस्य विधानात् तच्च काननम्
मतंग ऋषींच्या आज्ञेने, त्या आश्रमात किंवा त्या जंगलात हत्तीही प्रवेश करू शकत नाहीत.
मतङ्गवनमित्येव विश्रुतं रघुनन्दन। तस्मिन् नन्दनसंकाशे देवारण्योपमे वने
रघुनंदना, ते वन 'मतंगवन' म्हणून प्रसिद्ध आहे; ते नंदनवनासारखे आणि देवांच्या अरण्यासारखे सुंदर आहे.
नानाविहगसंकीर्णे रंस्यसे राम निर्वृतः। ऋष्यमूकस्तु पम्पायाः पुरस्तात् पुष्पितद्रुमः
त्या विविध पक्ष्यांनी गजबजलेल्या वनी, राम, तू आनंदाने रमशील; आणि पंपेच्या पुढे, फुलांनी बहरलेला ऋष्यमूक पर्वत उभा आहे.
सुदुःखारोहणश्चैव शिशुनागाभिरक्षितः। उदारो ब्रह्मणा चैव पूर्वकालेऽभिनिर्मितः
तो पर्वत चढायला अत्यंत कठीण असून, लहान हत्ती त्याचे रक्षण करतात; आणि तो प्राचीन काळी ब्रह्मदेवाने मोठ्या कौशल्याने घडवला आहे.
शयानः पुरुषो राम तस्य शैलस्य मूर्धनि। यत् स्वप्नं लभते वित्तं तत् प्रबुद्धोऽधिगच्छति
राम, जो पुरुष त्या पर्वताच्या शिखरावर झोपतो, त्याला स्वप्नात जे धन दिसते, ते जागे झाल्यावर प्रत्यक्ष मिळते.
यस्त्वेनं विषमाचारः पापकर्माधिरोहति। तत्रैव प्रहरन्त्येनं सुप्तमादाय राक्षसाः
पण जो वाईट वर्तनाचा आणि पापी माणूस तिथे चढतो, त्याला तिथल्या राक्षसांनी झोपेतच पकडून ठार मारले जाते.
तत्रापि शिशुनागानामाक्रन्दः श्रूयते महान्। क्रीडतां राम पम्पायां मतङ्गाश्रमवासिनाम्
पम्पा सरोवरात जवळ मत्तगजांच्या पिल्लांचा मोठा गडगडाट ऐकू येतो, जे मत्तंग ऋषींच्या आश्रमात राहणाऱ्या हत्तींची पिल्लं आनंदाने खेळत आहेत.
सक्ता रुधिरधाराभिः संहत्य परमद्विपाः। प्रचरन्ति पृथक्कीर्णा मेघवर्णास्तरस्विनः
ते बलाढ्य हत्ती, ज्यांच्या अंगावर रक्ताच्या धारांनी रेषा उमटल्या आहेत, एकत्र येतात आणि पुन्हा वेगवेगळे फिरतात, त्यांच्या काळ्या ढगासारख्या रंगाने आणि वेगाने सगळीकडे संचार करतात.
ते तत्र पीत्वा पानीयं विमलं चारु शोभनम्। अत्यन्तसुखसंस्पर्शं सर्वगन्धसमन्वितम्
तेथे ते हत्ती निर्मळ, सुंदर, थंड आणि सुगंधी पाणी प्यायल्यावर पूर्णपणे तृप्त होतात.
निर्वृत्ताः संविगाहन्ते वनानि वनगोचराः। ऋक्षांश्च द्वीपिनश्चैव नीलकोमलकप्रभान्
मग ते वनात राहणारे प्राणी समाधानाने त्या जंगलात विहार करतात, आणि निळ्या, मऊ केसांचे तेजस्वी असलेले अस्वल आणि वाघ यांच्यात मिसळतात.
रुरूनपेतानजयान् दृष्ट्वा शोकं प्रहास्यसि। राम तस्य तु शैलस्य महती शोभते गुहा
रामा, तिथे जेव्हा तू हरिण, रानडुक्कर आणि निर्भय मृग पाहशील, तेव्हा तुझा सारा दुःख दूर होईल; आणि त्या डोंगरावर एक मोठी गुहा शोभून दिसते.
शिलापिधाना काकुत्स्थ दुःखं चास्याः प्रवेशनम्। तस्या गुहायाः प्राग्द्वारे महान् शीतोदको ह्रदः ४० बहुमूलफलो रम्यो नानानगसमाकुलः। तस्यां वसति धर्मात्मा सुग्रीवः सह वानरैः
काकुत्स्था, ती गुहा मोठ्या दगडांनी झाकलेली आहे आणि आत जाणे कठीण आहे; तिच्या पूर्वेकडील प्रवेशद्वाराजवळ थंड पाण्याचे सुंदर सरोवर आहे, जेथे अनेक कंदमुळे आणि फळे आहेत, विविध झाडांनी वेढलेले आहे. तिथे धर्मात्मा सुग्रीव आपल्या वानरांसह राहतो.
कदाचिच्छिखरे तस्य पर्वतस्यापि तिष्ठति। कबन्धस्त्वनुशास्यैवं तावुभौ रामलक्ष्मणौ
कधी कधी त्या पर्वताच्या शिखरावर कबंध उभा राहतो आणि राम व लक्ष्मण यांना असे उपदेश करतो.
स्रग्वी भास्करवर्णाभः खे व्यरोचत वीर्यवान्। तं तु खस्थं महाभागं तावुभौ रामलक्ष्मणौ
हार घातलेला, सूर्यासारखा तेजस्वी आणि बलवान कबंध आकाशात प्रकट झाला; आणि राम व लक्ष्मण दोघांनी त्याला तिथे पाहिले.
प्रस्थितौ त्वं व्रजस्वेति वाक्यमूचतुरन्तिके। गम्यतां कार्यसिद्ध्यर्थमिति तावब्रवीत् स च
तो आकाशात जवळ उभा असताना, राम आणि लक्ष्मण दोघांनी त्याला सांगितले, 'जा, पुढे चल!' त्यावर तो म्हणाला, 'तुमचे कार्य सिद्ध व्हावे म्हणून जा.'
सुप्रीतौ तावनुज्ञाप्य कबन्धः प्रस्थितस्तदा
त्यावेळी, राम आणि लक्ष्मण यांची परवानगी घेऊन, अत्यंत प्रसन्न झालेला कबंध तेथून निघून गेला.
स तत् कबन्धः प्रतिपद्य रूपं वृतः श्रिया भास्वरसर्वदेहः। निदर्शयन् राममवेक्ष्य खस्थः सख्यं कुरुष्वेति तदाभ्युवाच
कबंधाने आपले खरे रूप धारण केले, संपूर्ण देह तेजाने झळाळत होता; तो आकाशात प्रकट होऊन रामाला म्हणाला, 'मैत्री कर.'
thumb|चतुःसप्ततितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मिकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील चौसष्टाव्या सर्गाचे वाचन करा.
तौ कबन्धेन तं मार्गं पम्पाया दर्शितं वने। आतस्थतुर्दिशं गृह्य प्रतीचीं नृवरात्मजौ
कबंधाने पम्पा सरोवराजवळील जंगलातील मार्ग दाखवल्यावर, नरश्रेष्ठांच्या पुत्रांनी, म्हणजे राम आणि लक्ष्मण, पश्चिम दिशेला मार्गस्थ झाले.