भास्करस्यौरसः पुत्रो वालिना कृतकिल्बिषः। संनिधायायुधं क्षिप्रमृष्यमूकालयं कपिम्
सूर्याचा पुत्र, ज्याच्यावर वालीने अन्याय केला, तो आता ऋष्यमूक पर्वतावर, शस्त्र खाली ठेवून, वानरांचा प्रमुख म्हणून राहतो.
कुरु राघव सत्येन वयस्यं वनचारिणम्। स हि स्थानानि कात्स्न्र्येन सर्वाणि कपिकुञ्जरः
हे राघव, आपल्या प्रामाणिकपणावरून त्या वनात राहणाऱ्या वानराशी मैत्री कर. कारण तो वानरांचा श्रेष्ठ, सर्व ठिकाणं पूर्णपणे जाणतो.
नरमांसाशिनां लोके नैपुण्यादधिगच्छति। न तस्याविदितं लोके किंचिदस्ति हि राघव
या जगात, माणसाचं मांस खाणाऱ्यांपेक्षाही तो अधिक कुशल आहे. हे राघव, या जगात त्याला काहीच अज्ञात नाही.
यावत् सूर्यः प्रतपति सहस्रांशुः परंतप। स नदीर्विपुलान् शैलान् गिरिदुर्गाणि कन्दरान्
जोपर्यंत सूर्य आपल्या तेजाने तळपत आहे, तोपर्यंत तो नद्या, मोठे डोंगर, पर्वतगड आणि गुहा शोधत राहील.
अन्विष्य वानरैः सार्धं पत्नीं तेऽधिगमिष्यति। वानरांश्च महाकायान् प्रेषयिष्यति राघव
तो वानरांसह तुझ्या पत्नीचा शोध घेईल आणि, हे राघव, तो बलाढ्य वानरांना शोधासाठी पाठवेल.
दिशो विचेतुं तां सीतां त्वद्वियोगेन शोचतीम्। अन्वेष्यति वरारोहां मैथिलीं रावणालये
तो त्या वानरांना सर्व दिशांना पाठवून, तुझ्या वियोगाने दुःखी असलेल्या सीतेचा शोध घेईल आणि रावणाच्या ठिकाणी असलेल्या मैथिलीला शोधून काढेल.
स मेरुशृङ्गाग्रगतामनिन्दितां प्रविश्य पातालतलेऽपि वाश्रिताम्। प्लवङ्गमानामृषभस्तव प्रियां निहत्य रक्षांसि पुनः प्रदास्यति
तुझ्या निर्दोष प्रियेचं स्थान मेरू पर्वताच्या शिखरावर असो किंवा पाताळाच्या खोल तळाशी असो, वानरांमध्ये श्रेष्ठ असा तो तिला राक्षसांचा वध करून पुन्हा तुला परत देईल.
thumb|त्रिसप्ततितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः ॥३-
श्री वाल्मीकि रामायणाच्या अरण्यकांडातील त्र्याहत्तरावा सर्ग ऐका.
दर्शयित्वा तु रामाय सीतायाः परिमार्गणे। वाक्यमन्वर्थमर्थज्ञः कबन्धः पुनरब्रवीत्
कबंधानं सीतेचा शोध कसा घ्यावा हे रामाला दाखवल्यावर, अर्थ जाणणारा तो पुन्हा बोलू लागला.
एष राम शिवः पन्था यत्रैते पुष्पिता द्रुमाः। प्रतीचीं दिशमाश्रित्य प्रकाशन्ते मनोरमाः
हे राम, जिथे हे फुललेले सुंदर वृक्ष पश्चिम दिशेला तोंड करून उभे आहेत, तो शुभ मार्ग आहे.
जम्बूप्रियालपनसा न्यग्रोधप्लक्षतिन्दुकाः। अश्वत्थाः कर्णिकाराश्च चूताश्चान्ये च पादपाः
इथे जांभूळ, प्रियांळ, फणस, वड, पिंपळ, तिंडूळ, अश्वत्थ, कर्णिकार, आंबा आणि इतरही बरेच वृक्ष आहेत.
धन्वना नागवृक्षाश्च तिलका नक्तमालकाः। नीलाशोकाः कदम्बाश्च करवीराश्च पुष्पिताः
इथे नागवृक्ष, तिळक, रात्री फुलणारे जाई, निळ्या रंगाचा अशोक, कदंब आणि फुलांनी बहरलेले करवीर आहेत.
अग्निमुख्या अशोकाश्च सुरक्ताः पारिभद्रकाः। तानारुह्याथवा भूमौ पातयित्वा च तान् बलात्
इथे तेजस्वी अशोक आणि गडद लाल परिभद्र वृक्ष आहेत; तुम्ही हे झाडांवर चढून किंवा त्यांना जोरात हलवून खाली पाडू शकता.
फलान्यमृतकल्पानि भक्षयित्वा गमिष्यथः। तदतिक्रम्य काकुत्स्थ वनं पुष्पितपादपम्
तिथली अमृतासारखी गोड फळं खाऊन तुम्ही पुढे जाऊ शकता.
नन्दनप्रतिमं चान्यत् कुरवस्तूत्तरा इव। सर्वकालफला यत्र पादपा मधुरस्रवाः
या पुढे, हे काकुत्स्थ, आणखी एक फुलांनी बहरलेलं वन आहे, जे उत्तरेकडील कुरवाच्या बागेसारखं आणि नंदनवनासारखं भासते.
सर्वे च ऋतवस्तत्र वने चैत्ररथे यथा। फलभारनतास्तत्र महाविटपधारिणः
तिथे, चैत्ररथाच्या बागेसारखे, सर्व ऋतूंचा अनुभव येतो; मोठ्या फांद्यांनी आणि फळांनी वाकलेली झाडं सर्वत्र शोभून दिसतात.
शोभन्ते सर्वतस्तत्र मेघपर्वतसंनिभाः। तानारुह्याथवा भूमौ पातयित्वाथवा सुखम्
तिथे ढगांसारखी आणि पर्वतासारखी झाडं सर्वत्र दिसतात; तुम्ही त्यावर चढून किंवा सहज हलवून त्यांची फळं खाली पाडू शकता.
फलान्यमृतकल्पानि लक्ष्मणस्ते प्रदास्यति। चङ्क्रमन्तौ वरान् शैलान् शैलाच्छैलं वनाद् वनम्
लक्ष्मण तुला अमृतासारखी फळं देईल; आणि तुम्ही दोघं डोंगरावरून डोंगरावर, वनातून वनात फिरत राहाल.
ततः पुष्करिणीं वीरौ पम्पां नाम गमिष्यथः। अशर्करामविभ्रंशां समतीर्थामशैवलाम्
त्यानंतर, हे वीरांनो, तुम्ही पंपा नावाच्या कमळांनी भरलेल्या सरोवराजवळ पोहोचाल, जी सपाट, गोट्यांशिवाय आणि गवताशिवाय आहे.
राम संजातवालूकां कमलोत्पलशोभिताम्। तत्र हंसाः प्लवाः क्रौञ्चाः कुरराश्चैव राघव
राम, त्या पंपा सरोवराच्या काठावर नवे वाळूचे कण आहेत आणि ती कमळ व निलकमळांनी सजलेली आहे; तिथे हंस, जलपक्षी, क्रौंच आणि कुरर हे पक्षी आढळतात, हे राघव.
वल्गुस्वरा निकूजन्ति पम्पासलिलगोचराः। नोद्विजन्ते नरान् दृष्ट्वा वधस्याकोविदाः शुभाः
पंपाच्या पाण्यात हे पक्षी गोड आवाजात कूजन करतात; ते निरुपद्रवी आणि शुभ असल्यामुळे माणसांना पाहून घाबरत नाहीत.
घृतपिण्डोपमान् स्थूलांस्तान् द्विजान् भक्षयिष्यथः। रोहितान् वक्रतुण्डांश्च नलमीनांश्च राघव
तिथे मोठे, तुपाच्या गोळ्यासारखे दिसणारे पक्षी, तांबडे, वाकड्या चोचीचे आणि नळामध्ये राहणारे मासे, हे राघव, तू खाऊ शकतोस.
पम्पायामिषुभिर्मत्स्यांस्तत्र राम वरान् हतान्। निस्त्वक्पक्षानयस्तप्तानकृशानैककण्टकान्
पंपा सरोवरात मिळणारे उत्तम मासे, ज्यांची त्वचा आणि पर नाहीत, भाजलेले, सडपातळ आणि एक काटा असलेले, हे राम, तिथे तू खाऊ शकतोस.
तव भक्त्या समायुक्तो लक्ष्मणः सम्प्रदास्यति। भृशं तान् खादतो मत्स्यान् पम्पायाः पुष्पसंचये
लक्ष्मण तुझ्यावर प्रेमाने ते मासे आणून देईल; आणि तू पंपाच्या फुलांच्या सान्निध्यात ते खात राहशील.
पद्मगन्धि शिवं वारि सुखशीतमनामयम्। उद्धृत्य स तदाक्लिष्टं रूप्यस्फटिकसंनिभम्
पंपा सरोवरातून कमळाच्या सुवासिक, शीतल, निर्मळ आणि रुपेरी किंवा स्फटिकासारख्या स्वच्छ पाण्याचा घोट लक्ष्मण तुझ्यासाठी काढून देईल.
अथ पुष्करपर्णेन लक्ष्मणः पाययिष्यति। स्थूलान् गिरिगुहाशय्यान् वानरान् वनचारिणः
मग लक्ष्मण कमळाच्या पानाने तुला पाणी पाजेल आणि डोंगराच्या गुहेत राहणारे, जाडजूड आणि वनात भटकणारे वानरही तुला दाखवेल.
सायाह्ने विचरन् राम दर्शयिष्यति लक्ष्मणः। अपां लोभादुपावृत्तान् वृषभानिव नर्दतः
सांजवेळी, राम, जेव्हा तू फिरत असशील, तेव्हा लक्ष्मण तुला दाखवेल की, काही वानर पाण्याच्या लोभामुळे दूर गेले आहेत आणि बैलासारखे मोठ्याने हंबरतात.
स्थूलान् पीतांश्च पम्पायां द्रक्ष्यसि त्वं नरोत्तम। सायाह्ने विचरन् राम विटपी माल्यधारिणः
हे नरश्रेष्ठ, पंपा सरोवरात मोठे पिवळसर वानर तुला दिसतील; सांजवेळी, राम, तू फिरताना फुलांच्या माळांनी सजलेली झाडेही पाहशील.
शिवोदकं च पम्पायां दृष्ट्वा शोकं विहास्यसि। सुमनोभिश्चितास्तत्र तिलका नक्तमालकाः
पंपेच्या पवित्र पाण्याकडे पाहून तुझा दुःख दूर होईल; तिथे झाडांवर तिलक आणि रातराणीच्या फुलांनी शोभा आलेली आहे.
उत्पलानि च फुल्लानि पङ्कजानि च राघव। न तानि कश्चिन्माल्यानि तत्रारोपयिता नरः
राघव, तिथे उमललेली कमळे आणि पाणकमळेही तुला दिसतील; ती फुलमाळ कुण्या माणसाने तिथे ठेवलेली नाही.