महोरस्को महेष्वासो गूढजत्रुररिन्दमः । आजानुबाहुः सुशिराः सुललाटः सुविक्रमः ॥१-१-
त्याचे छाती रुंद आहे, तो मोठ्या धनुष्याचा वापर करणारा आहे, त्याचे खांदे लपलेले आहेत, तो शत्रूंचा पराभव करणारा आहे, त्याच्या भुजा गुडघ्यांपर्यंत पोहोचतात, डोके सुंदर आहे, कपाळ देखणे आहे आणि तो पराक्रमी आहे.
समः समविभक्ताङ्गः स्निग्धवर्णः प्रतापवान् । पीनवक्षा विशालाक्षो लक्ष्मीवाञ्छुभलक्षणः ॥१-१-
तो सम प्रमाणात बांधलेला आहे, त्याचे सर्व अवयव सुडौल आहेत, त्याचा रंग स्निग्ध आहे, तो तेजस्वी आहे, छाती भरदार आहे, डोळे मोठे आहेत, लक्ष्मी त्याच्यावर आहे आणि शुभ चिन्हांनी युक्त आहे.
धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च प्रजानां च हिते रतः । यशस्वी ज्ञानसम्पन्नः शुचिर्वश्यः समाधिमान् ॥१-१-
तो धर्म जाणणारा, सत्य वचन पाळणारा, प्रजांच्या हितात रमणारा, कीर्तीमान, ज्ञानाने परिपूर्ण, शुद्ध, संयमी आणि एकाग्रचित्त आहे.
प्रजापतिसमः श्रीमान् धाता रिपुनिषूदनः । रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य परिरक्षिता॥१-१-
तो प्रजापतीसारखा तेजस्वी, श्रीमंत, आधार देणारा, शत्रूंचा नाश करणारा, सर्व जीवांचा रक्षण करणारा आणि धर्माचा रक्षक आहे.
रक्षिता स्वस्य धर्मस्य स्वजनस्य च रक्षिता । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो धनुर्वेदे च निष्ठितः ॥१-१-
तो स्वतःच्या धर्माचे आणि आपल्या लोकांचे रक्षण करणारा आहे; वेद आणि वेदांगांचे तत्त्व जाणणारा आणि धनुर्विद्येत पारंगत आहे.
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो स्मृतिमान् प्रतिभानवान् । सर्वलोकप्रियः साधुरदीनात्मा विचक्षणः ॥१-१-
तो सर्व शास्त्रांचे तत्त्व जाणणारा, स्मरणशक्ती असलेला, चतुर, सर्वांना प्रिय, सज्जन, मनाने खंबीर आणि विवेकी आहे.
सर्वदाभिगतः सद्भिः समुद्र इव सिन्धुभिः । आर्यः सर्वसमश्चैव सदैव प्रियदर्शनः ॥१-१-
तो नेहमी सज्जन लोकांनी भेटला जातो, जसा नद्या समुद्राला मिळतात; तो मोठ्या मनाचा, सर्वांशी सारखा वागणारा आणि सदैव प्रिय दिसणारा आहे.
स च सर्व गुणोपेतः कौसल्यानन्दवर्धनः । समुद्र इव गाम्भीर्ये धैर्येण हिमवानिव ॥१-१-
तो सर्व गुणांनी युक्त आहे, कौसल्येचा आनंद वाढवणारा आहे; गंभीरतेने समुद्रासारखा आणि धैर्याने हिमालयासारखा आहे.
विष्णुना सदृशो वीर्ये सोमवत्प्रियदर्शनः । कालाग्निसदृशः क्रोधे क्षमया पृथिवीसमः ॥१-१-
पराक्रमात तो विष्णूसारखा आहे, देखणेपणात चंद्रासारखा आहे, रागात काळाग्नीप्रमाणे आहे आणि क्षमेत पृथ्वीप्रमाणे आहे.
धनदेन समस्त्यागे सत्ये धर्म इवापरः । तमेवंगुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम् ॥१-१-
धनाचा त्याग करण्यात तो अगदी धर्मासारखा होता; सत्य आणि शौर्य यामध्ये राम सर्व गुणांनी परिपूर्ण होता.
ज्येष्ठं ज्येष्ठगुणैर्युक्तं प्रियं दशरथस्सुतम् । प्रकृतीनां हितैर्युक्तं प्रकृतिप्रियकाम्यया ॥१-१-
दशरथांचा सर्वांत मोठा आणि गुणी मुलगा, ज्येष्ठपणाला साजेसा, प्रजेला हितकारक आणि सर्वांना आपलंसं वाटावं असं वागणारा होता.
यौवराज्येन संयोक्तुम् ऐच्छत्प्रीत्या महीपतिः । तस्याभिषेकसम्भारान् दृष्ट्वा भार्याथ कैकयी ॥१-१-
राजाने प्रेमापोटी त्याला युवराजपद द्यावं असं ठरवलं; पण अभिषेकाची तयारी दिसल्यावर, त्याची पत्नी कैकेयी—
पूर्वं दत्तवरा देवी वरमेनमयाचत । विवासनञ्च रामस्य भरतस्याभिषेचनम् ॥१-१-
पूर्वी मिळालेल्या वराचा उपयोग करून राणीने रामाला वनवास पाठवावा आणि भरताचा अभिषेक व्हावा असा वर मागितला.
स सत्यवचनाद्राजा धर्मपाशेन संयतः । विवासयामास सुतं रामं दशरथः प्रियम् ॥१-१-
राजा दशरथ सत्याच्या वचनामुळे आणि धर्माच्या बंधनामुळे, जरी राम अत्यंत प्रिय असला तरी, त्याला वनवासासाठी पाठवायला भाग पडला.
स जगाम वनं वीरः प्रतिज्ञामनुपालयन् । पितुर्वचननिर्देशात् कैकेय्याः प्रियकारणात् ॥१-१-
त्या वीराने वचन पाळण्यासाठी, वडिलांच्या आज्ञेने आणि कैकेयीला आनंद मिळावा म्हणून वनात जाण्याचा निर्णय घेतला.
तं व्रजन्तं प्रियो भ्राता लक्ष्मणोऽनुजगाम ह । स्नेहाद् विनयसम्पन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥१-१-
राम जात असताना, त्याचा लाडका भाऊ लक्ष्मण प्रेमापोटी, नम्रतेने आणि सुमित्रेचा आनंद वाढवणारा म्हणून त्याच्या मागे गेला.
भ्रातरं दयितो भ्रातुः सौभ्रात्रमनुदर्शयन् । रामस्य दयिता भार्या नित्यं प्राणसमा हिता ॥१-१-
भाऊ म्हणून आपुलकी दाखवणाऱ्या लक्ष्मणासोबत, रामाची प्रिय पत्नी, नेहमीच त्याच्या प्राणासमान आणि त्याच्या हितासाठी समर्पित होती.
जनकस्य कुले जाता देवमायेव निर्मिता । सर्वलक्षणसम्पन्ना नारीणामुत्तमा वधूः ॥१-१-
जनकाच्या घराण्यात जन्मलेली, जणू काही देवांनी घडवलेली, सर्व गुणांनी संपन्न आणि स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ अशी वधू होती.
सीताप्यनुगता रामं शशिनं रोहिणी यथा । पौरैरनुगतो दूरं पित्रा दशरथेन च ॥१-१-
सीताही रामाच्या मागे गेली, जशी रोहिणी चंद्रामागे जाते; प्रजाजन आणि वडील दशरथ यांनी त्याला बराच वेळ सोबत दिली.
शृङ्गवीरपुरे सूतं गङ्गाकूले व्यसर्जयत् । गुहमासाद्य धर्मात्मा निषादाधिपतिं प्रियम् ॥१-१-
शृंगवेरपूरला, गंगेच्या काठी, त्याने सारथ्याला परत पाठवले आणि धर्मात्मा, प्रिय निषादराज गुहाला भेटला.
गुहेन सहितो रामो लक्ष्मणेन च सीतया । ते वनेन वनङ्गत्वा नदीस्तीर्त्वा बहूदकाः ॥१-१-
राम, गुहा, लक्ष्मण आणि सीता एकत्रितपणे, अनेक पाण्याच्या नद्या ओलांडून, वनात गेले.
चित्रकूटमनुप्राप्य भरद्वाजस्य शासनात् । रम्यमावसथं कृत्वा रममाणा वने त्रयः ॥१-१-
भरद्वाजाच्या सांगण्यावरून चित्रकूटला पोहोचून, तिघांनी रम्य असा निवास केला आणि वनात आनंदाने राहू लागले.
देवगन्धर्वसंकाशाः तत्र ते न्यवसन् सुखम् । चित्रकूटङ्गते रामे पुत्रशोकातुरस्तथा ॥१-१-
ते तिथे देव-गंधर्वांसारखे सुखाने राहिले; राम चित्रकूटात असताना, वडील दशरथ पुत्रशोकाने व्याकुळ झाले.
राजा दशरथस्स्वर्गं जगाम विलपन् सुतम् । गते तु तस्मिन् भरतो वसिष्ठप्रमुखैर्द्विजैः ॥१-१-
राजा दशरथ आपल्या मुलासाठी रडत असतानाच स्वर्गवासी झाला; त्याच्या निधनानंतर, वसिष्ठ आणि इतर श्रेष्ठ ब्राह्मणांच्या आग्रहाने भरत—
नियुज्यमानो राज्याय नैच्छत् राज्यं महाबलः । स जगाम वनं वीरो रामपादप्रसादकः ॥१-१-
राज्य मिळवण्याचा आग्रह केला गेला तरी, बलाढ्य भरताला राज्याची इच्छा नव्हती; तो वीर रामाच्या पायांचा आश्रय घेण्यासाठी वनात गेला.
गत्वा तु स महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् । अयाचद्भ्रातरं रामम् आर्यभावपुरस्कृतः ॥१-१-
तो सत्य आणि शौर्याने युक्त असलेल्या महात्मा रामाकडे गेला आणि मोठ्या आदराने व नम्रतेने आपल्या भावाला विनंती केली.
त्वमेव राजा धर्मज्ञ इति रामं वचोऽब्रवीत् । रामोऽपि परमोदारः सुमुखस्सुमहायशाः ॥१-१-
'राजा फक्त तुम्हीच आहात, धर्म जाणणारे तुम्हीच आहात' असं त्याने रामाला सांगितलं; आणि राम, अत्यंत उदार, प्रसन्नमुख आणि मोठ्या कीर्तीचा—
न चैच्छत् पितुरादेशात् राज्यं रामो महाबलः । पादुके चास्य राज्याय न्यासं दत्त्वा पुनः पुनः ॥१-१-
रामाने आपल्या वडिलांच्या आज्ञेप्रमाणे राज्य स्वीकारले नाही; त्याने वारंवार आपले पादुकाच राज्यासाठी दिल्या.
निवर्तयामास ततो भरतं भरताग्रजः । स काममनवाप्यैव रामपादावुपस्पृशन् ॥१-१-
नंतर भरताचा मोठा भाऊ रामाने भरताला परत जाण्यास सांगितले; आपली इच्छा पूर्ण न झाल्यानेही भरताने रामाच्या पायांना स्पर्श केला.
नन्दिग्रामेऽकरोद् राज्यं रामागमनकाङ्क्षया । गते तु भरते श्रीमान् सत्यसन्धो जितेन्द्रियः ॥१-१-
नंदिग्राममध्ये, रामाच्या परत येण्याची वाट पाहत, तेजस्वी, सत्यवचन आणि इंद्रियांवर विजय मिळवलेला भरत राज्य करत होता.