अभिशापकृतस्येति तेनेदं भाषितं वचः। यदा छित्त्वा भुजौ रामस्त्वां दहेद् विजने वने
शाप देणाऱ्याने मला सांगितले, 'जेव्हा राम तुझे हात छाटून तुला एकाकी वनात जाळेल...'
तदा त्वं प्राप्स्यसे रूपं स्वमेव विपुलं शुभम्। श्रिया विराजितं पुत्रं दनोस्त्वं विद्धि लक्ष्मण
'...तेव्हा तुला तुझे पूर्वीचे विशाल आणि सुंदर रूप पुन्हा मिळेल, जे कीर्ति आणि तेजाने उजळलेले असेल. लक्ष्मण, मी दानूचा पुत्र आहे, हे जाण.'
इन्द्रकोपादिदं रूपं प्राप्तमेवं रणाजिरे। अहं हि तपसोग्रेण पितामहमतोषयम्
इंद्राच्या रागामुळे मला हे रूप रणांगणात मिळालं; कारण मी कठोर तप करून ब्रह्मदेवाला प्रसन्न केलं होतं.
दीर्घमायुः स मे प्रादात् ततो मां विभ्रमोऽस्पृशत् । दीर्घमायुर्मया प्राप्तं किं मां शक्रः करिष्यति
त्यांनी मला दीर्घायुष्य दिलं, म्हणून मला संभ्रमही झाला नाही. जेव्हा माझ्याकडे इतकं आयुष्य आहे, तेव्हा इंद्र माझं काय वाईट करणार?
इत्येवं बुद्धिमास्थाय रणे शक्रमधर्षयम्। तस्य बाहुप्रमुक्तेन वज्रेण शतपर्वणा
अशी बुद्धी करून मी रणात इंद्राला आव्हान दिलं; त्याने आपल्या वज्राने माझ्या मांडीवर आणि डोक्यावर घाव घातला.
सक्थिनी च शिरश्चैव शरीरे सम्प्रवेशितम्। स मया याच्यमानः सन् नानयद् यमसादनम्
माझ्या मांडी आणि डोकं शरीरात घुसलं; मी त्याच्याकडे विनंती केली तरी त्याने मला यमाच्या लोकात पाठवलं नाही.
पितामहवचः सत्यं तदस्त्विति ममाब्रवीत्। अनाहारः कथं शक्तो भग्नसक्थिशिरोमुखः
त्याने मला सांगितलं, 'ब्रह्मदेवाचं वचन सत्य होऊ दे.' अन्न न मिळालं, मांडी, डोकं आणि तोंड तुटलेलं असताना—
वज्रेणाभिहतः कालं सुदीर्घमपि जीवितुम्। स एवमुक्तः शक्रो मे बाहू योजनमायतौ
—वज्राचा घाव बसून, मी फार काळ कसा जगू शकेन? असं मी म्हटल्यावर इंद्राने माझे हात एक योजन लांब केले—
तदा चास्यं च मे कुक्षौ तीक्ष्णदंष्ट्रमकल्पयत् । सोऽहं भुजाभ्यां दीर्घाभ्यां संक्षिप्यास्मिन् वनेचरान्
—आणि माझं तोंड पोटात, तीक्ष्ण दातांसह केलं. या लांब हातांनी मी या जंगलात राहणाऱ्या प्राण्यांना पकडतो—
सिंहद्वीपिमृगव्याघ्रान् भक्षयामि समन्ततः। स तु मामब्रवीदिन्द्रो यदा रामः सलक्ष्मणः
—आणि सिंह, हत्ती, हरिण, वाघ यांना सर्वत्र खातो. मग इंद्राने मला सांगितलं, 'जेव्हा राम लक्ष्मणासह—'
छेत्स्यते समरे बाहू तदा स्वर्गं गमिष्यसि। अनेन वपुषा तात वनेऽस्मिन् राजसत्तम
—'समरात तुझे हात छाटेल, तेव्हा तू स्वर्गात जाशील. हे राजसत्तम, या जंगलात या रूपाने—'
यद् यत् पश्यामि सर्वस्य ग्रहणं साधु रोचये। अवश्यं ग्रहणं रामो मन्येऽहं समुपैष्यति
—'जे काही मी पाहतो, ते पकडावं असं मला नेहमी वाटतं. मला खात्री आहे, राम मला पकडायला येईल.'
इमां बुद्धिं पुरस्कृत्य देहन्यासकृतश्रमः। स त्वं रामोऽसि भद्रं ते नाहमन्येन राघव
हीच बुद्धी ठेवून, शरीर सांभाळताना थकलो आहे, म्हणून मी तुला सांगतो—तूच राम आहेस, तुझं कल्याण होवो, राघव, मला दुसऱ्या कुणीही मारू शकत नाही.
शक्यो हन्तुं यथा तत्त्वमेवमुक्तं महर्षिणा। अहं हि मतिसाचिव्यं करिष्यामि नरर्षभ
महर्षींनी जसं खरं सांगितलं, तसंच त्याला मारता येईल; मी माझं मत आणि मदत देईन, हे नरश्रेष्ठ.
मित्रं चैवोपदेक्ष्यामि युवाभ्यां संस्कृतोऽग्निना। एवमुक्तस्तु धर्मात्मा दनुना तेन राघवः
आणि मी तुम्हा दोघांना अग्नीप्रमाणे पवित्र मैत्रीचे विधीही शिकवीन.
इदं जगाद वचनं लक्ष्मणस्य च पश्यतः। रावणेन हृता भार्या सीता मम यशस्विनी
असा धर्मात्मा राघव लक्ष्मण पाहत असताना म्हणाला—'रावणाने माझी कीर्तीवंत पत्नी सीता हिला पळवली आहे.'
निष्क्रान्तस्य जनस्थानात् सह भ्रात्रा यथासुखम्। नाममात्रं तु जानामि न रूपं तस्य रक्षसः
जनस्थानातून भावासह सुखाने बाहेर पडलो, त्यानंतर त्या राक्षसाचं फक्त नाव माहीत आहे, रूप माहीत नाही.
निवासं वा प्रभावं वा वयं तस्य न विद्महे। शोकार्तानामनाथानामेवं विपरिधावताम्
त्याचा निवास किंवा सामर्थ्य आम्हाला माहीत नाही; आम्ही दुःखाने व्याकुळ आहोत, आधार नाही, आणि अशा अवस्थेत भटकतो आहोत.
कारुण्यं सदृशं कर्तुमुपकारेण वर्तताम्। काष्ठान्यानीय भग्नानि काले शुष्काणि कुञ्जरैः
अशा लोकांना मदत करणं आणि दया दाखवणं योग्य आहे; योग्य वेळी हत्तीने मोडलेली, वाळलेली लाकडं आणली जातात.
धक्ष्यामस्त्वां वयं वीर श्वभ्रे महति कल्पिते। स त्वं सीतां समाचक्ष्व येन वा यत्र वा हृता
हे वीर, आम्ही तुला तयार केलेल्या मोठ्या खड्ड्यात जाळू; म्हणून सांग, सीता कुणी आणि कुठे पळवली.
कुरु कल्याणमत्यर्थं यदि जानासि तत्त्वतः। एवमुक्तस्तु रामेण वाक्यं दनुरनुत्तमम्
जर तुला खरोखर सत्य माहिती असेल, तर मोठं कल्याण कर आणि ते सांग. रामाने असं म्हटल्यावर, त्या बलाढ्य राक्षसाने उत्तर दिलं.
प्रोवाच कुशलो वक्ता वक्तारमपि राघवम्। दिव्यमस्ति न मे ज्ञानं नाभिजानामि मैथिलीम्
तो कुशल बोलणारा राघवाशी म्हणाला, 'माझ्याकडे दिव्य ज्ञान नाही, आणि मला मैथिलीचंही काही माहित नाही.'
यस्तां वक्ष्यति तं वक्ष्ये दग्धः स्वं रूपमास्थितः। योऽभिजानाति तद्रक्षस्तद् वक्ष्ये राम तत्परम्
जेव्हा मी जळून माझं खरं रूप परत मिळवीन, तेव्हा मी तुला सांगीन की तिला कोण ओळखतो; राम, मी तुला तो राक्षस सांगीन ज्याला तिची माहिती आहे.
अदग्धस्य हि विज्ञातुं शक्तिरस्ति न मे प्रभो। राक्षसं तु महावीर्यं सीता येन हृता तव
हे प्रभो, जळण्यापूर्वी मला काहीही ओळखण्याची शक्ती नाही; पण ज्याने तुझी सीता पळवली तो बलाढ्य राक्षस—
विज्ञानं हि महद् भ्रष्टं शापदोषेण राघव। स्वकृतेन मया प्राप्तं रूपं लोकविगर्हितम्
राघवा, माझं मोठं ज्ञान शापामुळे हरपलं आहे; माझ्या कर्मामुळे मी हे जगात निंद्य असं रूप मिळवलं आहे.
किं तु यावन्न यात्यस्तं सविता श्रान्तवाहनः। तावन्मामवटे क्षिप्त्वा दह राम यथाविधि
पण जोपर्यंत थकलेला सूर्य मावळत नाही, तोपर्यंत मला या खड्ड्यात टाकून, राम, योग्य रीतीने मला जाळ.
दग्धस्त्वयाहमवटे न्यायेन रघुनन्दन। वक्ष्यामि तं महावीर यस्तं वेत्स्यति राक्षसम्
रघुनंदना, तू मला खड्ड्यात न्यायाने जाळलंस की, मी तुला त्या महावीराची माहिती सांगीन जो तो राक्षस शोधून काढेल.
तेन सख्यं च कर्तव्यं न्याय्यवृत्तेन राघव। कल्पयिष्यति ते वीर साहाय्यं लघुविक्रम
राघवा, त्याच्याशी मैत्री करावी लागेल, कारण तो नीतीने वागणारा आहे; वीर, तो तुला लवकर मदतीचा मार्ग दाखवेल.
नहि तस्यास्त्यविज्ञातं त्रिषु लोकेषु राघव। सर्वान् परिवृतो लोकान् पुरा वै कारणान्तरे
राघवा, त्याला या तिन्ही लोकांत काहीही अज्ञात नाही; तो पूर्वी सर्व लोकांसह दुसऱ्या कारणासाठी फिरला होता.
thumb|द्विसप्ततितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मीकीरामायणाच्या अरण्यकांडातील बहात्तरावा सर्ग येथे संपतो. ऐका.