उवाच च विषण्णः सन् राघवं राघवानुजः। पश्य मां विवशं वीर राक्षसस्य वशंगतम्
लक्ष्मण, मनात खचलेला, राघवाला म्हणाला – 'हे वीर, बघ, मी या राक्षसाच्या तावडीत असहाय्य झालो आहे.'
मयैकेन तु निर्युक्तः परिमुच्यस्व राघव। मां हि भूतबलिं दत्त्वा पलायस्व यथासुखम्
'राघवा, तू एकट्याने सुटून जा; मला या भूतांसाठी अर्पण करून तू सुखाने पळून जा.'
अधिगन्तासि वैदेहीमचिरेणेति मे मतिः। प्रतिलभ्य च काकुत्स्थ पितृपैतामहीं महीम्
'माझा ठाम विश्वास आहे की, तू लवकरच वैदेहीपर्यंत पोहोचशील आणि ककुत्स्थ वंशज, पुन्हा आपल्या पूर्वजांचे राज्य मिळवशील.'
तत्र मां राम राज्यस्थः स्मर्तुमर्हसि सर्वदा। लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु रामः सौमित्रिमब्रवीत्
'रामा, जेव्हा तू राज्यावर विराजमान व्हशील, तेव्हा नेहमी मला आठवत जा.' असे लक्ष्मणाने म्हटल्यावर, रामाने सुमित्रानंदनाला उत्तर दिले.
मा स्म त्रासं वृथा वीर नहि त्वादृग् विषीदति। एतस्मिन्नन्तरे क्रूरो भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
'वीरा, उगाच घाबरू नकोस; तुझ्यासारखा पुरुष कधीच खचत नाही.' एवढ्यात तो भयंकर राक्षस राम आणि लक्ष्मणाजवळ आला.
तावुवाच महाबाहुः कबन्धो दानवोत्तमः। कौ युवां वृषभस्कन्धौ महाखड्गधनुर्धरौ
तेव्हा महाबली कबंध, दानवांमध्ये श्रेष्ठ, त्यांना म्हणाला – 'तुम्ही दोघे कोण? बैलासारखे खांदे, मोठी तलवार आणि धनुष्य घेऊन आलेले?'
घोरं देशमिमं प्राप्तौ दैवेन मम चाक्षुषौ। वदतं कार्यमिह वां किमर्थं चागतौ युवाम्
तुम्ही या भयंकर प्रदेशात माझ्या नजरेत सापडला आहात, हे नक्कीच दैवाने घडले आहे. सांगा, येथे येण्यामागचं तुमचं कारण काय? आणि तुम्ही दोघं इथे का आलात?
इमं देशमनुप्राप्तौ क्षुधार्तस्येह तिष्ठतः। सबाणचापखड्गौ च तीक्ष्णशृङ्गाविवर्षभौ
मी इथे उपासमारीने व्याकुळ होऊन थांबलो आहे, आणि तुम्ही धनुष्य, बाण, तलवारी घेऊन, टोकदार शिंग असलेल्या बैलांसारखे उभे आहात.
मां तूर्णमनुसम्प्राप्तौ दुर्लभं जीवितं हि वाम्। तस्य तद् वचनं श्रुत्वा कबन्धस्य दुरात्मनः
तुम्ही दोघं पटकन माझ्याजवळ आलात; आता तुमचं प्राण वाचणं कठीण आहे. त्या दुष्ट कबंधाचं हे बोलणं ऐकून—
उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता। कृच्छ्रात् कृच्छ्रतरं प्राप्य दारुणं सत्यविक्रम
रामाने, तोंड कोरडं पडलेलं असताना, लक्ष्मणाला म्हटलं, "हे खरं शूरवीर, या कठीण प्रसंगानंतर आणखी मोठं संकट आपल्या वाट्याला आलं आहे."
व्यसनं जीवितान्ताय प्राप्तमप्राप्य तां प्रियाम्। कालस्य सुमहद् वीर्यं सर्वभूतेषु लक्ष्मण
आपण प्रियेचं दर्शन न घडताच हे संकट मृत्यू घेऊन आलं आहे. काळाचं सामर्थ्य सर्व प्राण्यांवर किती मोठं असतं, हे लक्ष्मणा!
त्वां च मां च नरव्याघ्र व्यसनैः पश्य मोहितौ। नहि भारोऽस्ति दैवस्य सर्वभूतेषु लक्ष्मण
हे नरसिंहा, पाहा, आपल्यावर कसं हे दु:ख ओढवलं आहे. दैवाच्या पुढे कोणताही भार मोठा नाही, हे लक्ष्मणा.
शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च रणाजिरे। कालाभिपन्नाः सीदन्ति यथा वालुकसेतवः
शूर, बलवान आणि शस्त्रविद्येत निपुण असलेलेही, जेव्हा काळाचा प्रहार होतो, तेव्हा वाळूच्या बांधासारखे कोसळतात.
इति ब्रुवाणो दृढसत्यविक्रमो महायशा दाशरथिः प्रतापवान्। अवेक्ष्य सौमित्रिमुदग्रविक्रमः स्थिरां तदा स्वां मतिमात्मनाकरोत्
असं म्हणत, सत्यवचन आणि शौर्याने प्रसिद्ध असलेला दशरथपुत्र राम, धाडसी सौमित्राकडे पाहून, स्वतःची बुद्धी स्थिर केली.
thumb|सप्ततितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे सप्ततितमः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मीकीरामायणाच्या अरण्यकांडातील सत्तरावा सर्ग ऐका.
तौ तु तत्र स्थितौ दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ। बाहुपाशपरिक्षिप्तौ कबन्धो वाक्यमब्रवीत्
तेव्हा, राम आणि लक्ष्मण हे दोघं भाऊ कबंधाच्या भुजांनी बांधले गेलेले तिथे उभे आहेत, हे पाहून कबंधाने बोलायला सुरुवात केली.
तिष्ठतः किं नु मां दृष्ट्वा क्षुधार्तं क्षत्रियर्षभौ। आहारार्थं तु संदिष्टौ दैवेन हतचेतनौ
हे क्षत्रियश्रेष्ठांनो, मी उपाशी आहे हे पाहूनही तुम्ही का थांबलात? दैवाने तुम्हाला इथे माझ्या अन्नासाठी पाठवलं आहे, आणि तुमचं भान हरपलं आहे.
तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणो वाक्यं प्राप्तकालं हितं तदा। उवाचार्तिसमापन्नो विक्रमे कृतनिश्चयः
ते योग्य आणि हितकारक शब्द ऐकून, संकटात सापडलेला पण धाडसी लक्ष्मण ठामपणे बोलला.
त्वां च मां च पुरा तूर्णमादत्ते राक्षसाधमः। तस्मादसिभ्यामस्याशु बाहू छिन्दावहे गुरू
तो दुष्ट राक्षस लवकरच आपल्याला पकडणार आहे; म्हणून आपण दोघं पटकन तलवारीने त्याच्या बलवान भुजा छाटूया.
भीषणोऽयं महाकायो राक्षसा भुजविक्रमः। लोकं ह्यतिजितं कृत्वा ह्यावां हन्तुमिहेच्छति
हा भयंकर आणि प्रचंड शरीराचा राक्षस, बलशाली भुजांनी, साऱ्या जगावर विजय मिळवून, आता आपल्याला मारण्याचा विचार करतो आहे.
निश्चेष्टानां वधो राजन् कुत्सितो जगतीपतेः। क्रतुमध्योपनीतानां पशूनामिव राघव
राघवा, जे हालचाल करू शकत नाहीत, अशा माणसांना मारणं राजासाठी लाजिरवाणं आहे; जसं यज्ञात आणलेल्या प्राण्यांना मारणं असतं.
एतत् संजल्पितं श्रुत्वा तयोः क्रुद्धस्तु राक्षसः। विदार्यास्यं ततो रौद्रं तौ भक्षयितुमारभत्
त्यांचं बोलणं ऐकून, राक्षस रागाने पेटून, भीषण तोंड उघडून त्यांना गिळायला पुढे सरसावला.
ततस्तौ देशकालज्ञौ खड्गाभ्यामेव राघवौ। अच्छिन्दन्तां सुसंहृष्टौ बाहू तस्यांसदेशतः
तेव्हा, वेळेचं आणि जागेचं भान असलेले ते दोघं राघव, आनंदाने तलवारीने त्याच्या खांद्याजवळून भुजा छाटू लागले.
दक्षिणो दक्षिणं बाहुमसक्तमसिना ततः। चिच्छेद रामो वेगेन सव्यं वीरस्तु लक्ष्मणः
रामाने वेगाने उजवी भुजा तलवारीने छाटली, आणि शूर लक्ष्मणाने डावी भुजा कापली.
स पपात महाबाहुश्छिन्नबाहुर्महास्वनः। खं च गां च दिशश्चैव नादयञ्जलदो यथा
महाबाहू, ज्याचे हात छाटले गेले होते, तो मोठ्या आवाजात ओरडत आकाश, पृथ्वी आणि सर्व दिशांना हादरवत वीजेच्या गडगडाटासारखा खाली कोसळला.
स निकृत्तौ भुजौ दृष्ट्वा शोणितौघपरिप्लुतः। दीनः पप्रच्छ तौ वीरौ कौ युवामिति दानवः
आपले हात छाटले गेलेले आणि संपूर्ण शरीर रक्ताने माखलेले पाहून, तो दैत्य खचून गेला आणि त्या दोघा वीरांना विचारू लागला, 'तुम्ही कोण आहात?'
इति तस्य ब्रुवाणस्य लक्ष्मणः शुभलक्षणः। शशंस तस्य काकुस्त्थं कबन्धस्य महाबलः
त्याने असे विचारले असता, शुभलक्षणी लक्ष्मणाने त्या महाबलवान कबंधाला काकुत्स वंशाची माहिती सांगितली.
अयमिक्ष्वाकुदायादो रामो नाम जनैः श्रुतः। तस्यैवावरजं विद्धि भ्रातरं मां च लक्ष्मणम्
हा इक्ष्वाकू वंशाचा वंशज राम आहे, ज्याचे नाव सर्व लोकांमध्ये प्रसिद्ध आहे. मी त्याचा लहान भाऊ लक्ष्मण आहे, हे जाण.
मात्रा प्रतिहते राज्ये रामः प्रव्राजितो वनम्। मया सह चरत्येष भार्यया च महद् वनम्
आईने राज्य नाकारल्यामुळे राम वनवासाला गेला. तो आता माझ्यासोबत आणि पत्नीच्या सोबत या घनदाट वनात फिरतो आहे.
अस्य देवप्रभावस्य वसतो विजने वने। रक्षसापहृता भार्या यामिच्छन्ताविहागतौ
या दिव्य तेजस्वी रामाचा या एकाकी वनात वास असताना, राक्षसाने त्याची पत्नी पळवली. आम्ही तिचा शोध घेत आहोत.