रोमभिर्निशितैस्तीक्ष्णैर्महागिरिमिवोच्छ्रितम्। नीलमेघनिभं रौद्रं मेघस्तनितनिःस्वनम्
त्याचे अंग टोकदार, उभे राहिलेले केसांनी झाकलेले होते; तो मोठ्या डोंगरासारखा उंच, काळ्या मेघासारखा काळा, भयंकर आणि मेघगर्जनेसारखा आवाज करणारा होता.
अग्निज्वालानिकाशेन ललाटस्थेन दीप्यता। महापक्षेण पिङ्गेन विपुलेनायतेन च
त्याच्या कपाळावर जणू ज्वाळेसारखा तेज होता, त्याच्या मोठ्या, पिंगट, पसरलेल्या पंखांनी तो झाकलेला होता.
एकेनोरसि घोरेण नयनेन सुदर्शिना। महादंष्ट्रोपपन्नं तं लेलिहानं महामुखम्
त्याच्या छातीवर एक मोठे, भीतीदायक आणि स्पष्ट दिसणारे डोळे होते; मोठ्या दातांनी आणि मोठ्या तोंडाला चाटत होता.
भक्षयन्तं महाघोरानृक्षसिंहमृगद्विजान्। घोरौ भुजौ विकुर्वाणमुभौ योजनमायतौ
तो भयंकर अस्वले, सिंह, हरिणे आणि पक्षी खात होता; त्याचे दोन भयंकर हात, प्रत्येकी एक योजन लांब, सतत हालचाल करत होते.
कराभ्यां विविधान् गृह्य ऋक्षान् पक्षिगणान् मृगान्। आकर्षन्तं विकर्षन्तमनेकान् मृगयूथपान्
तो आपल्या हातांनी वेगवेगळ्या अस्वले, पक्ष्यांचे थवे आणि हरिणे पकडत होता, आणि अनेक कळपांचे पुढारी ओढत आणि फरफटत होता.
स्थितमावृत्य पन्थानं तयोर्भ्रात्रोः प्रपन्नयोः। अथ तं समतिक्रम्य क्रोशमात्रं ददर्शतुः
तो त्या दोन्ही भावांचा रस्ता अडवून उभा राहिला. ते दोघे पुढे गेले आणि एक क्रोश अंतरावर त्याला पाहिले.
महान्तं दारुणं भीमं कबन्धं भुजसंवृतम्। कबन्धमिव संस्थानादतिघोरप्रदर्शनम्
त्यांनी कबंधाला पाहिले – तो प्रचंड, भयंकर, भीतीदायक, हातांनी झाकलेला आणि अत्यंत भेसूर दिसणारा, जणू केवळ धडासारखा होता.
स महाबाहुरत्यर्थं प्रसार्य विपुलौ भुजौ। जग्राह सहितावेव राघवौ पीडयन् बलात्
त्या महाबलीने आपले मोठे हात पूर्णपणे पसरले आणि दोन्ही राघवांना एकत्र पकडून जोरात दाबले.
खड्गिनौ दृढधन्वानौ तिग्मतेजौ महाभुजौ। भ्रातरौ विवशं प्राप्तौ कृष्यमाणौ महाबलौ
दोन्ही भाऊ, हातात तलवार आणि मजबूत धनुष्य घेऊन, तेजस्वी आणि बलवान असूनही, त्या प्रचंड शक्तीमुळे असहाय्यपणे ओढले गेले.
तत्र धैर्याच्च शूरस्तु राघवो नैव विव्यथे। बाल्यादनाश्रयाच्चैव लक्ष्मणस्त्वभिविव्यथे
त्या वेळी, आपल्या धैर्यामुळे शूर राघव घाबरला नाही; पण लहानपणामुळे आणि आधार नसल्यामुळे लक्ष्मण मात्र घाबरला.
उवाच च विषण्णः सन् राघवं राघवानुजः। पश्य मां विवशं वीर राक्षसस्य वशंगतम्
लक्ष्मण, मनात खचलेला, राघवाला म्हणाला – 'हे वीर, बघ, मी या राक्षसाच्या तावडीत असहाय्य झालो आहे.'
मयैकेन तु निर्युक्तः परिमुच्यस्व राघव। मां हि भूतबलिं दत्त्वा पलायस्व यथासुखम्
'राघवा, तू एकट्याने सुटून जा; मला या भूतांसाठी अर्पण करून तू सुखाने पळून जा.'
अधिगन्तासि वैदेहीमचिरेणेति मे मतिः। प्रतिलभ्य च काकुत्स्थ पितृपैतामहीं महीम्
'माझा ठाम विश्वास आहे की, तू लवकरच वैदेहीपर्यंत पोहोचशील आणि ककुत्स्थ वंशज, पुन्हा आपल्या पूर्वजांचे राज्य मिळवशील.'
तत्र मां राम राज्यस्थः स्मर्तुमर्हसि सर्वदा। लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु रामः सौमित्रिमब्रवीत्
'रामा, जेव्हा तू राज्यावर विराजमान व्हशील, तेव्हा नेहमी मला आठवत जा.' असे लक्ष्मणाने म्हटल्यावर, रामाने सुमित्रानंदनाला उत्तर दिले.
मा स्म त्रासं वृथा वीर नहि त्वादृग् विषीदति। एतस्मिन्नन्तरे क्रूरो भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
'वीरा, उगाच घाबरू नकोस; तुझ्यासारखा पुरुष कधीच खचत नाही.' एवढ्यात तो भयंकर राक्षस राम आणि लक्ष्मणाजवळ आला.
तावुवाच महाबाहुः कबन्धो दानवोत्तमः। कौ युवां वृषभस्कन्धौ महाखड्गधनुर्धरौ
तेव्हा महाबली कबंध, दानवांमध्ये श्रेष्ठ, त्यांना म्हणाला – 'तुम्ही दोघे कोण? बैलासारखे खांदे, मोठी तलवार आणि धनुष्य घेऊन आलेले?'
घोरं देशमिमं प्राप्तौ दैवेन मम चाक्षुषौ। वदतं कार्यमिह वां किमर्थं चागतौ युवाम्
तुम्ही या भयंकर प्रदेशात माझ्या नजरेत सापडला आहात, हे नक्कीच दैवाने घडले आहे. सांगा, येथे येण्यामागचं तुमचं कारण काय? आणि तुम्ही दोघं इथे का आलात?
इमं देशमनुप्राप्तौ क्षुधार्तस्येह तिष्ठतः। सबाणचापखड्गौ च तीक्ष्णशृङ्गाविवर्षभौ
मी इथे उपासमारीने व्याकुळ होऊन थांबलो आहे, आणि तुम्ही धनुष्य, बाण, तलवारी घेऊन, टोकदार शिंग असलेल्या बैलांसारखे उभे आहात.
मां तूर्णमनुसम्प्राप्तौ दुर्लभं जीवितं हि वाम्। तस्य तद् वचनं श्रुत्वा कबन्धस्य दुरात्मनः
तुम्ही दोघं पटकन माझ्याजवळ आलात; आता तुमचं प्राण वाचणं कठीण आहे. त्या दुष्ट कबंधाचं हे बोलणं ऐकून—
उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता। कृच्छ्रात् कृच्छ्रतरं प्राप्य दारुणं सत्यविक्रम
रामाने, तोंड कोरडं पडलेलं असताना, लक्ष्मणाला म्हटलं, "हे खरं शूरवीर, या कठीण प्रसंगानंतर आणखी मोठं संकट आपल्या वाट्याला आलं आहे."
व्यसनं जीवितान्ताय प्राप्तमप्राप्य तां प्रियाम्। कालस्य सुमहद् वीर्यं सर्वभूतेषु लक्ष्मण
आपण प्रियेचं दर्शन न घडताच हे संकट मृत्यू घेऊन आलं आहे. काळाचं सामर्थ्य सर्व प्राण्यांवर किती मोठं असतं, हे लक्ष्मणा!
त्वां च मां च नरव्याघ्र व्यसनैः पश्य मोहितौ। नहि भारोऽस्ति दैवस्य सर्वभूतेषु लक्ष्मण
हे नरसिंहा, पाहा, आपल्यावर कसं हे दु:ख ओढवलं आहे. दैवाच्या पुढे कोणताही भार मोठा नाही, हे लक्ष्मणा.
शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च रणाजिरे। कालाभिपन्नाः सीदन्ति यथा वालुकसेतवः
शूर, बलवान आणि शस्त्रविद्येत निपुण असलेलेही, जेव्हा काळाचा प्रहार होतो, तेव्हा वाळूच्या बांधासारखे कोसळतात.
इति ब्रुवाणो दृढसत्यविक्रमो महायशा दाशरथिः प्रतापवान्। अवेक्ष्य सौमित्रिमुदग्रविक्रमः स्थिरां तदा स्वां मतिमात्मनाकरोत्
असं म्हणत, सत्यवचन आणि शौर्याने प्रसिद्ध असलेला दशरथपुत्र राम, धाडसी सौमित्राकडे पाहून, स्वतःची बुद्धी स्थिर केली.
thumb|सप्ततितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे सप्ततितमः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मीकीरामायणाच्या अरण्यकांडातील सत्तरावा सर्ग ऐका.
तौ तु तत्र स्थितौ दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ। बाहुपाशपरिक्षिप्तौ कबन्धो वाक्यमब्रवीत्
तेव्हा, राम आणि लक्ष्मण हे दोघं भाऊ कबंधाच्या भुजांनी बांधले गेलेले तिथे उभे आहेत, हे पाहून कबंधाने बोलायला सुरुवात केली.
तिष्ठतः किं नु मां दृष्ट्वा क्षुधार्तं क्षत्रियर्षभौ। आहारार्थं तु संदिष्टौ दैवेन हतचेतनौ
हे क्षत्रियश्रेष्ठांनो, मी उपाशी आहे हे पाहूनही तुम्ही का थांबलात? दैवाने तुम्हाला इथे माझ्या अन्नासाठी पाठवलं आहे, आणि तुमचं भान हरपलं आहे.
तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणो वाक्यं प्राप्तकालं हितं तदा। उवाचार्तिसमापन्नो विक्रमे कृतनिश्चयः
ते योग्य आणि हितकारक शब्द ऐकून, संकटात सापडलेला पण धाडसी लक्ष्मण ठामपणे बोलला.
त्वां च मां च पुरा तूर्णमादत्ते राक्षसाधमः। तस्मादसिभ्यामस्याशु बाहू छिन्दावहे गुरू
तो दुष्ट राक्षस लवकरच आपल्याला पकडणार आहे; म्हणून आपण दोघं पटकन तलवारीने त्याच्या बलवान भुजा छाटूया.
भीषणोऽयं महाकायो राक्षसा भुजविक्रमः। लोकं ह्यतिजितं कृत्वा ह्यावां हन्तुमिहेच्छति
हा भयंकर आणि प्रचंड शरीराचा राक्षस, बलशाली भुजांनी, साऱ्या जगावर विजय मिळवून, आता आपल्याला मारण्याचा विचार करतो आहे.