स गृध्रराजः कृतवान् यशस्करं सुदुष्करं कर्म रणे निपातितः। महर्षिकल्पेन च संस्कृतस्तदा जगाम पुण्यां गतिमात्मनः शुभाम्
त्या गृध्रराजाने रणांगणात अतिशय कठीण आणि कीर्ती मिळवणारे कृत्य केले होते; महर्षीसारखा सन्मान मिळवून त्याने पुण्यवान अशी उत्तम प्राप्ती मिळवली.
कृतोदकौ तावपि पक्षिसत्तमे स्थिरां च बुद्धिं प्रणिधाय जग्मतुः। प्रवेश्य सीताधिगमे ततो मनो वनं सुरेन्द्राविव विष्णुवासवौ
पक्षीराजासाठी जलदान करून, दोघांनी मन घट्ट करून सीतेच्या शोधासाठी वनात प्रवेश केला, जणू इंद्र आणि विष्णूच जात आहेत असे वाटावे.
thumb|एकोनसप्ततितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील एकोणसत्तरावा सर्ग ऐका.
कृत्वैवमुदकं तस्मै प्रस्थितौ राघवौ तदा। अवेक्षन्तौ वने सीतां जग्मतुः पश्चिमां दिशम्
त्याच्यासाठी जलदान करून, दोन्ही राघव पुढे निघाले आणि वनात सीतेचा शोध घेत पश्चिम दिशेला गेले.
तां दिशं दक्षिणां गत्वा शरचापासिधारिणौ। अविप्रहतमैक्ष्वाकौ पन्थानं प्रतिपेदतुः
दक्षिण दिशेला जाऊन, धनुष्य, बाण आणि तलवार घेऊन, ते दोन्ही इक्ष्वाकू कुळातील शूरवीर निर्भयपणे वाट चालू लागले.
गुल्मैर्वृक्षैश्च बहुभिर्लताभिश्च प्रवेष्टितम्। आवृतं सर्वतो दुर्गं गहनं घोरदर्शनम्
त्या वाटेवर दाट झुडपे, झाडं आणि वेलींनी वेढलेलं, सर्व बाजूंनी बंद आणि अत्यंत भयंकर असं घनदाट जंगल होतं.
व्यतिक्रम्य तु वेगेन गृहीत्वा दक्षिणां दिशम्। सुभीमं तन्महारण्यं व्यतियातौ महाबलौ
ते दोघं मोठ्या वेगाने ती दक्षिण दिशा गाठून, त्या अत्यंत भीषण आणि मोठ्या जंगलातून पुढे गेले.
ततः परं जनस्थानात् त्रिकोशं गम्य राघवौ। क्रौञ्चारण्यं विविशतुर्गहनं तौ महौजसौ
जनस्थानापासून तीन कोस पुढे जाऊन, मोठ्या तेजाचे ते दोघं घनदाट क्रौंच अरण्यात शिरले.
नानामेघघनप्रख्यं प्रहृष्टमिव सर्वतः। नानावर्णैः शुभैः पुष्पैर्मृगपक्षिगणैर्युतम्
ते जंगल विविध रंगांच्या मेघांसारखं, सर्वत्र आनंददायक, सुंदर फुलांनी आणि अनेक हरणं व पक्ष्यांनी भरलेलं होतं.
दिदृक्षमाणौ वैदेहीं तद् वनं तौ विचिक्यतुः। तत्र तत्रावतिष्ठन्तौ सीताहरणदुःखितौ
वैदेहीला पाहण्याच्या इच्छेने, सीतेच्या अपहरणाच्या दुःखाने व्याकुळ होऊन, ते दोघं त्या जंगलात इकडे तिकडे थांबत शोध घेत होते.
ततः पूर्वेण तौ गत्वा त्रिक्रोशं भ्रातरौ तदा। क्रौञ्चारण्यमतिक्रम्य मतङ्गाश्रममन्तरे
तेव्हा दोन्ही भाऊ पूर्वेकडे तीन कोस चालले. त्यांनी क्रौंच अरण्य ओलांडले आणि मटंग ऋषींच्या आश्रमाजवळ पोहोचले.
दृष्ट्वा तु तद् वनं घोरं बहुभीममृगद्विजम्। नानावृक्षसमाकीर्णं सर्वं गहनपादपम्
तेव्हा त्यांनी ते भयंकर जंगल पाहिले, जिथे अनेक भीतीदायक प्राणी आणि पक्षी होते, वेगवेगळ्या झाडांनी भरलेले आणि घनदाट वृक्षांनी व्यापलेले होते.
ददृशाते गिरौ तत्र दरीं दशरथात्मजौ। पातालसमगम्भीरां तमसा नित्यसंवृताम्
दशरथपुत्रांना तिथे डोंगरावर एक गुहा दिसली, जी पाताळाएवढी खोल आणि कायम अंधाराने वेढलेली होती.
आसाद्य च नरव्याघ्रौ दर्यास्तस्याविदूरतः। ददर्शतुर्महारूपां राक्षसीं विकृताननाम्
त्या दोन्ही नरसिंहांनी त्या गुहेजवळ जाऊन, थोड्याच अंतरावर, एक मोठ्या आकाराची, विकृत चेहऱ्याची राक्षसी पाहिली.
भयदामल्पसत्त्वानां बीभत्सां रौद्रदर्शनाम्। लम्बोदरीं तीक्ष्णदंष्ट्रां करालीं परुषत्वचम्
ती दुर्बल मनाच्या लोकांना घाबरवणारी, कुरूप, भयंकर दिसणारी, लोंबत्या पोटाची, तीक्ष्ण दातांची, रौद्र आणि खरड त्वचेची होती.
भक्षयन्तीं मृगान् भीमान् विकटां मुक्तमूर्धजाम्। अवैक्षतां तु तौ तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
ती भीषण प्राणी खात होती, अत्यंत विकट आणि विस्कटलेल्या केसांची होती—राम आणि लक्ष्मण या दोन्ही भावांनी तिथे तिला पाहिले.
सा समासाद्य तौ वीरौ व्रजन्तं भ्रातुरग्रतः। एहि रंस्यावहेत्युक्त्वा समालम्भत लक्ष्मणम्
ती राक्षसी दोन्ही वीरांच्या जवळ आली, ज्यात लक्ष्मण पुढे चालत होता, आणि म्हणाली, 'ये, आपण आनंद घेऊया,' असे म्हणून तिने लक्ष्मणाला पकडले.
उवाच चैनं वचनं सौमित्रिमुपगुह्य च। अहं त्वयोमुखी नाम लाभस्ते त्वमसि प्रियः
सौमित्राला मिठी मारून ती म्हणाली, 'माझे नाव अयोमुखी आहे; तुला माझ्यासारखा लाभ झाला, तू मला प्रिय आहेस.'
नाथ पर्वतदुर्गेषु नदीनां पुलिनेषु च। आयुश्चिरमिदं वीर त्वं मया सह रंस्यसे
'स्वामी, पर्वतांच्या कड्यांमध्ये आणि नद्यांच्या काठावर, तू माझ्यासोबत खूप दिवस आनंदाने राहशील, हे वीर.'
एवमुक्तस्तु कुपितः खड्गमुद्धृत्य लक्ष्मणः। कर्णनासस्तनं तस्या निचकर्तारिसूदनः
असे ती म्हणताच, लक्ष्मण रागावला, तलवार काढली आणि शत्रूंचा संहार करणारा लक्ष्मणाने तिचे कान, नाक आणि स्तन कापले.
कर्णनासे निकृत्ते तु विस्वरं विननाद सा। यथागतं प्रदुद्राव राक्षसी घोरदर्शना
कान आणि नाक कापल्यावर ती कर्कश आवाजात किंचाळली आणि ती भयंकर दिसणारी राक्षसी ज्या वाटेने आली होती, त्या वाटेने पळून गेली.
तस्यां गतायां गहनं व्रजन्तौ वनमोजसा। आसेदतुरमित्रघ्नौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
ती निघून गेल्यावर, राम आणि लक्ष्मण हे दोन्ही भाऊ, शत्रूंचा नाश करणारे, जोमाने त्या घनदाट जंगलात पुढे गेले.
लक्ष्मणस्तु महातेजाः सत्त्ववाञ्छीलवाञ्छुचिः। अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं भ्रातरं दीप्ततेजसम्
मग तेजस्वी, धीरगंभीर, सद्गुणी आणि शुद्ध लक्ष्मणाने हात जोडून आपल्या तेजस्वी भावाला असे सांगितले.
स्पन्दते मे दृढं बाहुरुद्विग्नमिव मे मनः। प्रायशश्चाप्यनिष्टानि निमित्तान्युपलक्षये
माझा हात जोरात फडफडतो आहे, मन अस्वस्थ झाले आहे आणि मला अनेक अशुभ शकून दिसत आहेत.
तस्मात् सज्जीभवार्य त्वं कुरुष्व वचनं मम। ममैव हि निमित्तानि सद्यः शंसन्ति सम्भ्रमम्
म्हणून, आर्य, तू तयार रहा आणि माझे ऐक; कारण माझे हे शकून त्वरित काहीतरी अनिष्ट घडणार असल्याचे सांगतात.
एष वञ्जुलको नाम पक्षी परमदारुणः। आवयोर्विजयं युद्धे शंसन्निव विनर्दति
हा वंजुलक नावाचा पक्षी, फारच भयंकर, जणू काही युद्धात आपली विजयाची वर्दी देतोय असे ओरडतो आहे.
तयोरन्वेषतोरेवं सर्वं तद् वनमोजसा। संजज्ञे विपुलः शब्दः प्रभञ्जन्निव तद् वनम्
दोघेही अशा प्रकारे शोध घेत असताना, त्या जंगलात एक मोठा आवाज झाला, जणू काही ते जंगल फोडून टाकतोय.
संवेष्टितमिवात्यर्थं गहनं मातरिश्वना। वनस्य तस्य शब्दोऽभूद् वनमापूरयन्निव
त्या जंगलात वाऱ्याने घट्ट वेढल्यासारखा आवाज झाला, आणि तो आवाज जणू संपूर्ण जंगल भरून गेला.
तं शब्दं कांक्षमाणस्तु रामः खड्गी सहानुजः। ददर्श सुमहाकायं राक्षसं विपुलोरसम्
त्या आवाजाची वाट पाहत असताना, हातात तलवार घेऊन आणि भावासोबत असलेला राम, विशाल छातीचा, प्रचंड शरीराचा राक्षस पाहतो.
आसेदतुश्च तद्रक्षस्तावुभौ प्रमुखे स्थितम्। विवृद्धमशिरोग्रीवं कबन्धमुदरेमुखम्
ते दोघे पुढे गेले आणि समोर उभ्या असलेल्या त्या राक्षसाजवळ पोहोचले. तो डोक्याविना, मानेविना, पोटावर तोंड असलेला कबंध होता.