कथंवीर्यः कथंरूपः किंकर्मा स च राक्षसः। क्व चास्य भवनं तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः
त्या राक्षसाचे बळ कसे आहे, रूप कसे आहे, आणि त्याची कृत्ये काय आहेत? त्याचे घर कुठे आहे, बाबा? मी विचारतो आहे, सांग.
तमुद्वीक्ष्य स धर्मात्मा विलपन्तमनाथवत्। वाचा विक्लवया राममिदं वचनमब्रवीत्
राम अशा प्रकारे आधार नसल्यासारखा शोक करत असताना, त्या धर्मात्म्याने थरथरत्या आवाजात रामाला असे उत्तर दिले.
सा हृता राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना। मायामास्थाय विपुलां वातदुर्दिनसंकुलाम्
राक्षसांचा राजा, दुष्ट रावण, मोठ्या मायेचा आधार घेऊन, वाऱ्याने भरलेल्या वादळी दिवशी, तिला पळवून नेला.
परिक्लान्तस्य मे तात पक्षौ छित्त्वा निशाचरः। सीतामादाय वैदेहीं प्रयातो दक्षिणामुखः
मुला, मी थकलो असताना त्या निशाचराने माझे पंख छाटले आणि वैदेही सीतेला घेऊन तो दक्षिणेकडे गेला.
उपरुध्यन्ति मे प्राणा दृष्टिर्भ्रमति राघव। पश्यामि वृक्षान् सौवर्णानुशीरकृतमूर्धजान्
राघवा, माझे प्राण जणू सुटत आहेत, डोळ्यांपुढे अंधुक होतंय; मला झाडांच्या शेंड्यावर सोनेरी केसांसारखे काहीतरी विखुरलेले दिसतंय.
येन याति मुहूर्तेन सीतामादाय रावणः। विप्रणष्टं धनं क्षिप्रं तत्स्वामी प्रतिपद्यते
एक क्षणात रावण सीतेला घेऊन गेला, जसं हरवलेलं धन मालकाला पटकन परत मिळतं.
विन्दो नाम मुहूर्तोऽसौ न च काकुत्स्थ सोऽबुधत् । त्वत्प्रियां जानकीं हृत्वा रावणो राक्षसेश्वरः। झषवद् बडिशं गृह्य क्षिप्रमेव विनश्यति
त्या क्षणाला 'विंद' असं नाव आहे, पण काकुत्स्था, त्याला ते कळलं नाही; तुझी प्रिय जानकी घेऊन राक्षसांचा राजा रावण जसा गळ गिळलेल्या माशासारखा लवकरच नष्ट होईल.
न च त्वया व्यथा कार्या जनकस्य सुतां प्रति। वैदेह्या रंस्यसे क्षिप्रं हत्वा तं रणमूर्धनि
तुला जनकनंदिनीबद्दल चिंता करू नकोस; रणभूमीत त्याला मारून तू लवकरच वैदेहीसोबत आनंदी होशील.
असम्मूढस्य गृध्रस्य रामं प्रत्यनुभाषतः। आस्यात् सुस्राव रुधिरं म्रियमाणस्य सामिषम्
गृहध्राने भ्रमरहितपणे रामाशी बोलताना, मरताना त्याच्या तोंडातून मांसासह रक्त वाहू लागलं.
पुत्रो विश्रवसः साक्षाद् भ्राता वैश्रवणस्य च। इत्युक्त्वा दुर्लभान् प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः
तो प्रत्यक्ष विश्व्रवाचा पुत्र आणि वैश्रवणाचा भाऊ आहे, असं सांगून पक्ष्यांचा राजा हे दुर्मिळ प्राण सोडून गेला.
ब्रूहि ब्रूहीति रामस्य ब्रुवाणस्य कृताञ्जलेः। त्यक्त्वा शरीरं गृध्रस्य प्राणा जग्मुर्विहायसम्
रामाने हात जोडून 'बोल, बोल' असं म्हणत असताना, गृहध्राचे प्राण शरीर सोडून आकाशात गेले.
स निक्षिप्य शिरो भूमौ प्रसार्य चरणौ तथा। विक्षिप्य च शरीरं स्वं पपात धरणीतले
त्याने आपलं डोकं जमिनीवर ठेवून, पाय पसरले आणि शरीर सैल सोडून तो पृथ्वीवर कोसळला.
तं गृध्रं प्रेक्ष्य ताम्राक्षं गतासुमचलोपमम्। रामः सुबहुभिर्दुःखैर्दीनः सौमित्रिमब्रवीत्
तांबड्या डोळ्यांचा, प्राण गेलेला आणि पर्वतासारखा स्थिर पडलेला तो गृहध्र पाहून, अनेक दुःखांनी ग्रस्त रामाने सौमित्राला सांगितले:
बहूनि रक्षसां वासे वर्षाणि वसता सुखम्। अनेन दण्डकारण्ये विशीर्णमिह पक्षिणा
राक्षसांच्या प्रदेशात अनेक वर्षं सुखाने राहून, या पक्ष्याने दंडकारण्यात आयुष्य घालवलं आणि आता तो नष्ट झाला आहे.
अनेकवार्षिको यस्तु चिरकालसमुत्थितः। सोऽयमद्य हतः शेते कालो हि दुरतिक्रमः
जो इतकी वर्षं जगला, दीर्घकाळानंतर उभा राहिला, तो आज मारला गेला; कारण काळाला कोणीही टाळू शकत नाही.
पश्य लक्ष्मण गृध्रोऽयमुपकारी हतश्च मे। सीतामभ्यवपन्नो हि रावणेन बलीयसा
लक्ष्मणा, पाहा, माझ्यासाठी उपकार करणारा हा गृहध्र मारला गेला; बलाढ्य रावणाने सीतेला पकडली तेव्हा ह्याने तिला पाहिलं होतं.
गृध्रराज्यं परित्यज्य पितृपैतामहं महत्। मम हेतोरयं प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः
पित्यापासून आणि आजोबांपासून मिळालेलं मोठं गृहध्रराज्य सोडून, या पक्ष्यांच्या राजाने माझ्यासाठी प्राण सोडले.
सर्वत्र खलु दृश्यन्ते साधवो धर्मचारिणः। शूराः शरण्याः सौमित्रे तिर्यग्योनिगतेष्वपि
सौमित्रा, सर्वत्र धर्माचरण करणारे, शूर, शरण देणारे सज्जन लोक आढळतात—even प्राण्यांच्या जन्मातही.
सीताहरणजं दुःखं न मे सौम्य तथागतम्। यथा विनाशो गृध्रस्य मत्कृते च परंतप
सौम्य, सीता हरणामुळे झालेलं दुःख मला तितकं जाणवलं नाही, जितकं माझ्यासाठी प्राण गमावलेल्या या गृहध्राच्या मृत्यूमुळे होतंय, हे शत्रूंना हरवणाऱ्या.
राजा दशरथः श्रीमान् यथा मम महायशाः। पूजनीयश्च मान्यश्च तथायं पतगेश्वरः
माझे वडील, कीर्तीमान राजा दशरथ जसे पूज्य आणि मान्य आहेत, तसाच हा पक्ष्यांचा राजा देखील आहे.
सौमित्रे हर काष्ठानि निर्मथिष्यामि पावकम्। गृध्रराजं दिधक्ष्यामि मत्कृते निधनं गतम्
सौमित्रा, लाकूड आण; मी अग्नी पेटवतो आणि माझ्यासाठी प्राण सोडलेल्या गृहध्रराजाचं दहन करतो.
नाथं पतगलोकस्य चितिमारोपयाम्यहम्। इमं धक्ष्यामि सौमित्रे हतं रौद्रेण रक्षसा
पक्ष्यांच्या जगाचा रक्षक असलेल्या ह्याला मी चितेवर ठेवतो; सौमित्रा, या रौद्र राक्षसाने मारलेल्या ह्याचं मी दहन करतो.
या गतिर्यज्ञशीलानामाहिताग्नेश्च या गतिः। अपरावर्तिनां या च या च भूमिप्रदायिनाम्
यज्ञाला वाहिलेल्या, अग्निहोत्र करणाऱ्या, कधीही मागे न फिरणाऱ्या आणि भूमी दान करणाऱ्यांना जी उत्तम प्राप्ती होते,
मया त्वं समनुज्ञातो गच्छ लोकाननुत्तमान्। गृध्रराज महासत्त्व संस्कृतश्च मया व्रज
तीच प्राप्ती तुला मी देतो आहे. गृध्रराजा, तू मोठ्या धैर्याचा आहेस; माझ्या हातून सन्मान मिळवून तू आता त्या श्रेष्ठ लोकांना जा.
एवमुक्त्वा चितां दीप्तामारोप्य पतगेश्वरम्। ददाह रामो धर्मात्मा स्वबन्धुमिव दुःखितः
असं सांगून, रामाने दुःखी मनाने जसा आपला बंधू असावा तसा, त्या पक्षीराजाला जळत्या चितेवर ठेवून त्याचं अंतिम संस्कार केलं.
रामोऽथ सहसौमित्रिर्वनं गत्वा स वीर्यवान्। स्थूलान् हत्वा महारोहीननुतस्तार तं द्विजम्
नंतर राम आणि सौमित्र, दोघंही शूर, जंगलात जाऊन मोठ्या शरीराच्या प्राण्यांचा शिकार करून, त्यांचं मांस त्या पक्षासाठी अर्पण केलं.
रोहिमांसानि चोद्धृत्य पेशीकृत्वा महायशाः। शकुनाय ददौ रामो रम्ये हरितशाद्वले
त्या प्राण्यांचं मांस तुकड्यांमध्ये कापून, रामाने सुंदर हिरव्या गवतावर त्या पक्षाला दिलं.
यत् तत् प्रेतस्य मर्त्यस्य कथयन्ति द्विजातयः। तत् स्वर्गगमनं पित्र्यं तस्य रामो जजाप ह
ब्राह्मण लोक मृत व्यक्तीसाठी जे श्राद्ध सांगतात, ते सर्व विधी रामाने त्याच्या स्वर्गप्राप्तीसाठी केले.
ततो गोदावरीं गत्वा नदीं नरवरात्मजौ। उदकं चक्रतुस्तस्मै गृध्रराजाय तावुभौ
मग त्या दोघांनी गोदावरी नदीवर जाऊन, त्या गृध्रराजासाठी जल अर्पण केलं.
शास्त्रदृष्टेन विधिना जलं गृध्राय राघवौ। स्नात्वा तौ गृध्रराजाय उदकं चक्रतुस्तदा
शास्त्रात सांगितलेल्या पद्धतीने स्नान करून, राघवांनी त्या गृध्रराजासाठी जलदान केलं.