अयं पितुर्वयस्यो मे गृध्रराजो महाबलः। शेते विनिहतो भूमौ मम भाग्यविपर्ययात्
हा माझ्या वडिलांचा मित्र, बलवान गृध्रराज, माझ्या उलटलेल्या नशिबामुळे जमिनीवर मारला जाऊन पडला आहे.
इत्येवमुक्त्वा बहुशो राघवः सहलक्ष्मणः। जटायुषं च पस्पर्श पितृस्नेहं निदर्शयन्
असे अनेकदा बोलून, राघव आणि लक्ष्मण यांनी जटायूला स्पर्श केला आणि मुलाच्या मायेचा स्पर्श दाखवला.
निकृत्तपक्षं रुधिरावसिक्तं तं गृध्रराजं परिगृह्य राघवः। क्व मैथिली प्राणसमा गतेति विमुच्य वाचं निपपात भूमौ
पंख छाटलेला, रक्ताने माखलेला गृध्रराजाला राघवाने मिठी मारली आणि 'मिथिलेश्वरी, जी माझ्या जीवासारखी प्रिय आहे, ती कुठे गेली?' असे हंबरडा फोडून तो जमिनीवर कोसळला.
thumb|अष्टषष्ठितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे अष्टषष्ठितमः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील अठ्ठावन्नावा सर्ग ऐका.
रामः प्रेक्ष्य तु तं गृध्रं भुवि रौद्रेण पातितम्। सौमित्रिं मित्रसम्पन्नमिदं वचनमब्रवीत्
रामाने त्या गृध्राला क्रूर आघाताने जमिनीवर पडलेला पाहून, आपल्या खऱ्या मित्र सौमित्राला असे सांगितले.
ममायं नूनमर्थेषु यतमानो विहंगमः। राक्षसेन हतः संख्ये प्राणांस्त्यजति मत्कृते
हा पक्षी नक्कीच माझ्यासाठी झगडला आणि त्या राक्षसाने युद्धात त्याला मारले; माझ्यासाठी तो प्राण सोडतो आहे.
अतिखिन्नः शरीरेऽस्मिन् प्राणो लक्ष्मण विद्यते। तथा स्वरविहीनोऽयं विक्लवं समुदीक्षते
लक्ष्मणा, त्याच्या शरीराला फार यातना झाल्या असल्या तरी त्याच्यात अजून प्राण आहे; पण आवाज हरपल्यामुळे तो असहाय्यपणे आमच्याकडे पाहतो आहे.
जटायो यदि शक्नोषि वाक्यं व्याहरितुं पुनः। सीतामाख्याहि भद्रं ते वधमाख्याहि चात्मनः
जटायू, जर तुला पुन्हा बोलता येत असेल, तर मला सीतेबद्दल सांग — तुझ्या कल्याणासाठी — आणि स्वतःच्या मृत्यूबद्दलही सांग.
किंनिमित्तो जहारार्यां रावणस्तस्य किं मया। अपराधं तु यं दृष्ट्वा रावणेन हृता प्रिया
रावणाने माझ्या त्या सतीला कोणत्या कारणाने पळवले? मी असा कोणता अपराध केला की, त्याने माझ्या प्रियेला पळवले?
कथं तच्चन्द्रसंकाशं मुखमासीन्मनोहरम्। सीतया कानि चोक्तानि तस्मिन् काले द्विजोत्तम
त्या वेळी तिचे चंद्रासारखे सुंदर तोंड कसे होते, आणि तिने काय बोलले, हे सांग, पक्षिराज.
कथंवीर्यः कथंरूपः किंकर्मा स च राक्षसः। क्व चास्य भवनं तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः
त्या राक्षसाचे बळ कसे आहे, रूप कसे आहे, आणि त्याची कृत्ये काय आहेत? त्याचे घर कुठे आहे, बाबा? मी विचारतो आहे, सांग.
तमुद्वीक्ष्य स धर्मात्मा विलपन्तमनाथवत्। वाचा विक्लवया राममिदं वचनमब्रवीत्
राम अशा प्रकारे आधार नसल्यासारखा शोक करत असताना, त्या धर्मात्म्याने थरथरत्या आवाजात रामाला असे उत्तर दिले.
सा हृता राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना। मायामास्थाय विपुलां वातदुर्दिनसंकुलाम्
राक्षसांचा राजा, दुष्ट रावण, मोठ्या मायेचा आधार घेऊन, वाऱ्याने भरलेल्या वादळी दिवशी, तिला पळवून नेला.
परिक्लान्तस्य मे तात पक्षौ छित्त्वा निशाचरः। सीतामादाय वैदेहीं प्रयातो दक्षिणामुखः
मुला, मी थकलो असताना त्या निशाचराने माझे पंख छाटले आणि वैदेही सीतेला घेऊन तो दक्षिणेकडे गेला.
उपरुध्यन्ति मे प्राणा दृष्टिर्भ्रमति राघव। पश्यामि वृक्षान् सौवर्णानुशीरकृतमूर्धजान्
राघवा, माझे प्राण जणू सुटत आहेत, डोळ्यांपुढे अंधुक होतंय; मला झाडांच्या शेंड्यावर सोनेरी केसांसारखे काहीतरी विखुरलेले दिसतंय.
येन याति मुहूर्तेन सीतामादाय रावणः। विप्रणष्टं धनं क्षिप्रं तत्स्वामी प्रतिपद्यते
एक क्षणात रावण सीतेला घेऊन गेला, जसं हरवलेलं धन मालकाला पटकन परत मिळतं.
विन्दो नाम मुहूर्तोऽसौ न च काकुत्स्थ सोऽबुधत् । त्वत्प्रियां जानकीं हृत्वा रावणो राक्षसेश्वरः। झषवद् बडिशं गृह्य क्षिप्रमेव विनश्यति
त्या क्षणाला 'विंद' असं नाव आहे, पण काकुत्स्था, त्याला ते कळलं नाही; तुझी प्रिय जानकी घेऊन राक्षसांचा राजा रावण जसा गळ गिळलेल्या माशासारखा लवकरच नष्ट होईल.
न च त्वया व्यथा कार्या जनकस्य सुतां प्रति। वैदेह्या रंस्यसे क्षिप्रं हत्वा तं रणमूर्धनि
तुला जनकनंदिनीबद्दल चिंता करू नकोस; रणभूमीत त्याला मारून तू लवकरच वैदेहीसोबत आनंदी होशील.
असम्मूढस्य गृध्रस्य रामं प्रत्यनुभाषतः। आस्यात् सुस्राव रुधिरं म्रियमाणस्य सामिषम्
गृहध्राने भ्रमरहितपणे रामाशी बोलताना, मरताना त्याच्या तोंडातून मांसासह रक्त वाहू लागलं.
पुत्रो विश्रवसः साक्षाद् भ्राता वैश्रवणस्य च। इत्युक्त्वा दुर्लभान् प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः
तो प्रत्यक्ष विश्व्रवाचा पुत्र आणि वैश्रवणाचा भाऊ आहे, असं सांगून पक्ष्यांचा राजा हे दुर्मिळ प्राण सोडून गेला.
ब्रूहि ब्रूहीति रामस्य ब्रुवाणस्य कृताञ्जलेः। त्यक्त्वा शरीरं गृध्रस्य प्राणा जग्मुर्विहायसम्
रामाने हात जोडून 'बोल, बोल' असं म्हणत असताना, गृहध्राचे प्राण शरीर सोडून आकाशात गेले.
स निक्षिप्य शिरो भूमौ प्रसार्य चरणौ तथा। विक्षिप्य च शरीरं स्वं पपात धरणीतले
त्याने आपलं डोकं जमिनीवर ठेवून, पाय पसरले आणि शरीर सैल सोडून तो पृथ्वीवर कोसळला.
तं गृध्रं प्रेक्ष्य ताम्राक्षं गतासुमचलोपमम्। रामः सुबहुभिर्दुःखैर्दीनः सौमित्रिमब्रवीत्
तांबड्या डोळ्यांचा, प्राण गेलेला आणि पर्वतासारखा स्थिर पडलेला तो गृहध्र पाहून, अनेक दुःखांनी ग्रस्त रामाने सौमित्राला सांगितले:
बहूनि रक्षसां वासे वर्षाणि वसता सुखम्। अनेन दण्डकारण्ये विशीर्णमिह पक्षिणा
राक्षसांच्या प्रदेशात अनेक वर्षं सुखाने राहून, या पक्ष्याने दंडकारण्यात आयुष्य घालवलं आणि आता तो नष्ट झाला आहे.
अनेकवार्षिको यस्तु चिरकालसमुत्थितः। सोऽयमद्य हतः शेते कालो हि दुरतिक्रमः
जो इतकी वर्षं जगला, दीर्घकाळानंतर उभा राहिला, तो आज मारला गेला; कारण काळाला कोणीही टाळू शकत नाही.
पश्य लक्ष्मण गृध्रोऽयमुपकारी हतश्च मे। सीतामभ्यवपन्नो हि रावणेन बलीयसा
लक्ष्मणा, पाहा, माझ्यासाठी उपकार करणारा हा गृहध्र मारला गेला; बलाढ्य रावणाने सीतेला पकडली तेव्हा ह्याने तिला पाहिलं होतं.
गृध्रराज्यं परित्यज्य पितृपैतामहं महत्। मम हेतोरयं प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः
पित्यापासून आणि आजोबांपासून मिळालेलं मोठं गृहध्रराज्य सोडून, या पक्ष्यांच्या राजाने माझ्यासाठी प्राण सोडले.
सर्वत्र खलु दृश्यन्ते साधवो धर्मचारिणः। शूराः शरण्याः सौमित्रे तिर्यग्योनिगतेष्वपि
सौमित्रा, सर्वत्र धर्माचरण करणारे, शूर, शरण देणारे सज्जन लोक आढळतात—even प्राण्यांच्या जन्मातही.
सीताहरणजं दुःखं न मे सौम्य तथागतम्। यथा विनाशो गृध्रस्य मत्कृते च परंतप
सौम्य, सीता हरणामुळे झालेलं दुःख मला तितकं जाणवलं नाही, जितकं माझ्यासाठी प्राण गमावलेल्या या गृहध्राच्या मृत्यूमुळे होतंय, हे शत्रूंना हरवणाऱ्या.
राजा दशरथः श्रीमान् यथा मम महायशाः। पूजनीयश्च मान्यश्च तथायं पतगेश्वरः
माझे वडील, कीर्तीमान राजा दशरथ जसे पूज्य आणि मान्य आहेत, तसाच हा पक्ष्यांचा राजा देखील आहे.