तानि युक्तो मया सार्धं समन्वेषितुमर्हसि। त्वद्विधा बुद्धिसम्पन्ना महात्मानो नरर्षभाः
तू माझ्यासोबत ही सर्व ठिकाणं नीट शोधायला हवीस; तुझ्यासारखे बुद्धिमान आणि थोर पुरुष हे असं करतात.
आपत्सु न प्रकम्पन्ते वायुवेगैरिवाचलाः। इत्युक्तस्तद् वनं सर्वं विचचार सलक्ष्मणः
आपत्ती आल्यावर जे डोंगर वाऱ्याच्या वेगाने हलत नाहीत, तसेच धीराचे लोकही संकटात डगमगत नाहीत. असं सांगून राम लक्ष्मणासह ते सगळं जंगल शोधू लागला.
क्रुद्धो रामः शरं घोरं संधाय धनुषि क्षुरम्। ततः पर्वतकूटाभं महाभागं द्विजोत्तमम्
राघव रागाने धनुष्याला तीक्ष्ण बाण चढवला; तेव्हा त्याने पर्वतासारखा मोठा, तेजस्वी पक्षीराज जमिनीवर पडलेला पाहिला.
ददर्श पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम्। तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्
त्याने रक्ताने माखलेला, पर्वतशिखरासारखा जटायू जमिनीवर पडलेला पाहिला; हे पाहून राम लक्ष्मणाला म्हणाला.
अनेन सीता वैदेही भक्षिता नात्र संशयः। गृध्ररूपमिदं व्यक्तं रक्षो भ्रमति काननम्
या पक्ष्यानेच वैदेही सीतेला खाल्लंय, यात काहीच शंका नाही. ह्या गृध्राच्या रूपातला राक्षसच या जंगलात फिरतोय.
भक्षयित्वा विशालाक्षीमास्ते सीतां यथासुखम्। एनं वधिष्ये दीप्ताग्रैः शरैर्घोरैरजिह्मगैः
या राक्षसाने मोठ्या डोळ्यांची सीता खाऊन आता निवांत पडला आहे; मी त्याला जळत्या, भयंकर आणि सरळ बाणांनी ठार मारीन.
इत्युक्त्वाभ्यपतद् द्रष्टुं संधाय धनुषि क्षुरम्। क्रुद्धो रामः समुद्रान्तां चालयन्निव मेदिनीम्
असं म्हणून राम रागाने जणू पृथ्वी हादरावी तसा पुढे गेला आणि धनुष्याला तीक्ष्ण बाण लावून त्या पक्ष्याकडे धावला.
तं दीनदीनया वाचा सफेनं रुधिरं वमन्। अभ्यभाषत पक्षी स रामं दशरथात्मजम्
तो पक्षी फेसाळ रक्त ओकत अत्यंत करुण आवाजात दशरथपुत्र रामाला म्हणाला.
यामोषधीमिवायुष्मन्नन्वेषसि महावने। सा देवी मम च प्राणा रावणेनोभयं हृतम्
दीर्घायुष्या, या मोठ्या जंगलात जशी तू त्या देवीचा शोध घेतोस, तशीच ती आणि माझे प्राण दोन्ही रावणाने हिरावून नेले.
त्वया विरहिता देवी लक्ष्मणेन च राघव। ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन बलीयसा
राघवा, तुझ्या आणि लक्ष्मणाच्या अनुपस्थितीत, बलाढ्य रावणाने देवीला पळवताना मी तिला पाहिलं.
सीतामभ्यवपन्नोऽहं रावणश्च रणे प्रभो। विध्वंसितरथच्छत्रः पतितो धरणीतले
प्रभो, सीतेसाठी मी रावणाला युद्धात सामोरा गेलो; त्याचा रथ आणि छत्र फोडून तो जमिनीवर पडला.
एतदस्य धनुर्भग्नमेते चास्य शरास्तथा। अयमस्य रणे राम भग्नः सांग्रामिको रथः
हे बघ, त्याचं तुटलेलं धनुष्य, हे त्याचे बाण आणि हा युद्धात फोडलेला त्याचा रथ.
अयं तु सारथिस्तस्य मत्पक्षनिहतो भुवि। परिश्रान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा खड्गेन रावणः
हा त्याचा सारथी, माझ्या पंखाने घायाळ होऊन जमिनीवर पडला आहे; आणि जेव्हा मी थकलो, तेव्हा रावणाने तलवारीने माझे पंख छाटले.
सीतामादाय वैदेहीमुत्पपात विहायसम्। रक्षसा निहतं पूर्वं मां न हन्तुं त्वमर्हसि
रावणाने वैदेही सीतेला घेऊन आकाशात झेप घेतली; राम, मी आधीच त्या राक्षसाने जखमी झालोय, म्हणून तू मला मारू नकोस.
रामस्तस्य तु विज्ञाय सीतासक्तां प्रियां कथाम्। गृध्रराजं परिष्वज्य परित्यज्य महद् धनुः
रामाने सीतेशी संबंधित ती प्रिय कथा समजून घेतली आणि मोठं धनुष्य बाजूला ठेवून गृध्रराजाला मिठी मारली.
निपपातावशो भूमौ रुरोद सहलक्ष्मणः। द्विगुणीकृततापार्तो रामो धीरतरोऽपि सन्
तो असहाय्यपणे जमिनीवर कोसळला आणि लक्ष्मणासोबत रडू लागला; धीर राखणारा रामही दु:खाने अधिक व्याकुळ झाला.
एकमेकायने कृच्छ्रे निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः। समीक्ष्य दुःखितो रामः सौमित्रिमिदमब्रवीत्
एकटाच त्या एकाकी वाटेवर वारंवार खोल श्वास घेत असलेला लक्षून, दुःखी झालेल्या रामाने सौमित्राला असे सांगितले.
राज्यं भ्रष्टं वने वासः सीता नष्टा मृतो द्विजः। ईदृशीयं ममालक्ष्मीर्दहेदपि हि पावकम्
राज्य गेले, जंगलात राहावे लागले, सीता हरवली, पक्षी मेला — माझ्या अशा दुर्दैवाने अगदी अग्नीलाही जाळून टाकावे.
सम्पूर्णमपि चेदद्य प्रतरेयं महोदधिम्। सोऽपि नूनं ममालक्ष्म्या विशुष्येत् सरितां पतिः
आज मी हा मोठा समुद्र जरी पार केला, तरी माझ्या दुर्दैवामुळे नद्यांचा स्वामीही सुकून जाईल.
नास्त्यभाग्यतरो लोके मत्तोऽस्मिन् स चराचरे। येनेयं महती प्राप्ता मया व्यसनवागुरा
जगात, चराचर सृष्टीत, माझ्याहून अधिक दुर्दैवी कोणीच नाही; कारण मीच या मोठ्या संकटाच्या जाळ्यात अडकलो आहे.
अयं पितुर्वयस्यो मे गृध्रराजो महाबलः। शेते विनिहतो भूमौ मम भाग्यविपर्ययात्
हा माझ्या वडिलांचा मित्र, बलवान गृध्रराज, माझ्या उलटलेल्या नशिबामुळे जमिनीवर मारला जाऊन पडला आहे.
इत्येवमुक्त्वा बहुशो राघवः सहलक्ष्मणः। जटायुषं च पस्पर्श पितृस्नेहं निदर्शयन्
असे अनेकदा बोलून, राघव आणि लक्ष्मण यांनी जटायूला स्पर्श केला आणि मुलाच्या मायेचा स्पर्श दाखवला.
निकृत्तपक्षं रुधिरावसिक्तं तं गृध्रराजं परिगृह्य राघवः। क्व मैथिली प्राणसमा गतेति विमुच्य वाचं निपपात भूमौ
पंख छाटलेला, रक्ताने माखलेला गृध्रराजाला राघवाने मिठी मारली आणि 'मिथिलेश्वरी, जी माझ्या जीवासारखी प्रिय आहे, ती कुठे गेली?' असे हंबरडा फोडून तो जमिनीवर कोसळला.
thumb|अष्टषष्ठितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे अष्टषष्ठितमः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील अठ्ठावन्नावा सर्ग ऐका.
रामः प्रेक्ष्य तु तं गृध्रं भुवि रौद्रेण पातितम्। सौमित्रिं मित्रसम्पन्नमिदं वचनमब्रवीत्
रामाने त्या गृध्राला क्रूर आघाताने जमिनीवर पडलेला पाहून, आपल्या खऱ्या मित्र सौमित्राला असे सांगितले.
ममायं नूनमर्थेषु यतमानो विहंगमः। राक्षसेन हतः संख्ये प्राणांस्त्यजति मत्कृते
हा पक्षी नक्कीच माझ्यासाठी झगडला आणि त्या राक्षसाने युद्धात त्याला मारले; माझ्यासाठी तो प्राण सोडतो आहे.
अतिखिन्नः शरीरेऽस्मिन् प्राणो लक्ष्मण विद्यते। तथा स्वरविहीनोऽयं विक्लवं समुदीक्षते
लक्ष्मणा, त्याच्या शरीराला फार यातना झाल्या असल्या तरी त्याच्यात अजून प्राण आहे; पण आवाज हरपल्यामुळे तो असहाय्यपणे आमच्याकडे पाहतो आहे.
जटायो यदि शक्नोषि वाक्यं व्याहरितुं पुनः। सीतामाख्याहि भद्रं ते वधमाख्याहि चात्मनः
जटायू, जर तुला पुन्हा बोलता येत असेल, तर मला सीतेबद्दल सांग — तुझ्या कल्याणासाठी — आणि स्वतःच्या मृत्यूबद्दलही सांग.
किंनिमित्तो जहारार्यां रावणस्तस्य किं मया। अपराधं तु यं दृष्ट्वा रावणेन हृता प्रिया
रावणाने माझ्या त्या सतीला कोणत्या कारणाने पळवले? मी असा कोणता अपराध केला की, त्याने माझ्या प्रियेला पळवले?
कथं तच्चन्द्रसंकाशं मुखमासीन्मनोहरम्। सीतया कानि चोक्तानि तस्मिन् काले द्विजोत्तम
त्या वेळी तिचे चंद्रासारखे सुंदर तोंड कसे होते, आणि तिने काय बोलले, हे सांग, पक्षिराज.