महर्षिर्यो वसिष्ठस्तु यः पितुर्नः पुरोहितः। अह्ना पुत्रशतं जज्ञे तथैवास्य पुनर्हतम्
महर्षी वसिष्ठ, जे आपल्या वडिलांचे पुरोहित होते, त्यांनी एका दिवसात शंभर मुलांना जन्म दिला, आणि ते सर्वही नंतर गेले.
या चेयं जगतो माता सर्वलोकनमस्कृता। अस्याश्च चलनं भूमेर्दृश्यते कोसलेश्वर
ही पृथ्वी, जी जगाची आई आहे आणि सर्व लोकांनी वंदनीय आहे, कोसलाधिपती, तिचेही हलणे आपण पाहतो.
यौ धर्मौ जगतो नेत्रौ यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्। आदित्यचन्द्रौ ग्रहणमभ्युपेतौ महाबलौ
जगाचे नेत्र असलेले, धर्माचे आधार असलेले, ज्यांच्यावर सर्व काही टिकून आहे असे तेजस्वी सूर्य आणि चंद्र, या दोघांनाही ग्रहण लागले आहे.
सुमहान्त्यपि भूतानि देवाश्च पुरुषर्षभ। न दैवस्य प्रमुञ्चन्ति सर्वभूतानि देहिनः
म्हणूनच, कितीही मोठी जीव किंवा देव असले तरी, हे पुरुषश्रेष्ठा, दैवापासून कोणीच सुटत नाही; सर्व सजीवांना नशिबाचे बंधन असते.
शक्रादिष्वपि देवेषु वर्तमानौ नयानयौ। श्रूयेते नरशार्दूल न त्वं शोचितुमर्हसि
इंद्रासारख्या देवांमध्येही चांगले आणि वाईट काळ येतात, हे नरश्रेष्ठा; म्हणून तुला दुःख करण्याची गरज नाही.
मृतायामपि वैदेह्यां नष्टायामपि राघव। शोचितुं नार्हसे वीर यथान्यः प्राकृतस्तथा
वैदेही मेली असती किंवा हरवली असती, तरीही, हे राघव, तू वीर आहेस, सर्वसामान्य माणसासारखे दुःख करू नकोस.
त्वद्विधा नहि शोचन्ति सततं सर्वदर्शनाः। सुमहत्स्वपि कृच्छ्रेषु रामानिर्विण्णदर्शनाः
तुझ्यासारखे सर्व काही पाहणारे, हे राम, कितीही मोठ्या संकटात असले तरी, नेहमी दुःखी राहत नाहीत; त्यांची दृष्टी कधीही ढळत नाही.
तत्त्वतो हि नरश्रेष्ठ बुद्ध्या समनुचिन्तय। बुद्ध्या युक्ता महाप्राज्ञा विजानन्ति शुभाशुभे
म्हणून, हे नरश्रेष्ठा, सत्याचा विचार बुद्धीने कर; ज्यांच्याकडे शहाणपण आहे, ते बुद्धीच्या जोरावर शुभ आणि अशुभ ओळखतात.
अदृष्टगुणदोषाणामध्रुवाणां तु कर्मणाम्। नान्तरेण क्रियां तेषां फलमिष्टं च वर्तते
ज्या कर्मांचे गुणदोष दिसत नाहीत आणि ज्यांचे फळ अनिश्चित आहे, त्या कर्मांचे हवे तसे फळ प्रयत्नांशिवाय मिळत नाही.
मामेवं हि पुरा वीर त्वमेव बहुशोक्तवान्। अनुशिष्याद्धि को नु त्वामपि साक्षाद् बृहस्पतिः
हे वीर, पूर्वी तूच मला असे अनेकदा सांगितले आहेस; तुला कोण शिकवू शकतो? अगदी बृहस्पतीही नाही.
बुद्धिश्च ते महाप्राज्ञ देवैरपि दुरन्वया। शोकेनाभिप्रसुप्तं ते ज्ञानं सम्बोधयाम्यहम्
तुझी बुद्धी इतकी मोठी आहे की, ती देवांनाही समजत नाही; पण तुझ्या ज्ञानावर दुःखाचा प्रभाव आला आहे, म्हणून मी ते जागृत करतो.
दिव्यं च मानुषं चैवमात्मनश्च पराक्रमम्। इक्ष्वाकुवृषभावेक्ष्य यतस्व द्विषतां वधे
आपली दैवी आणि मानवी ताकद, तसेच स्वतःचा पराक्रम पाहून, हे इक्ष्वाकुवंशातील श्रेष्ठ, शत्रूंच्या नाशासाठी प्रयत्न कर.
किं ते सर्वविनाशेन कृतेन पुरुषर्षभ। तमेव तु रिपुं पापं विज्ञायोद्धर्तुमर्हसि
सर्वांचा नाश करून तुला काय मिळणार, हे पुरुषश्रेष्ठा? फक्त त्या पापी शत्रूला ओळख आणि त्याचा नाश कर.
thumb|सप्तषष्ठितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे सप्तषष्ठितमः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील अरण्यकांडातील सत्त्याहत्तरावा सर्ग.
पूर्वजोऽप्युक्तमात्रस्तु लक्ष्मणेन सुभाषितम्। सारग्राही महासारं प्रतिजग्राह राघवः
लक्ष्मणाने सुंदर आणि अर्थपूर्ण बोललेले ऐकून, ज्यांना सार ओळखता येतो असे मोठे, राघवांनी ते गूढ आणि महत्त्वाचे बोल स्वीकारले.
स निगृह्य महाबाहुः प्रवृद्धं रोषमात्मनः। अवष्टभ्य धनुश्चित्रं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्
म्हणून, मोठ्या भुजांचा रामाने स्वतःचा वाढलेला राग आवरला, सुंदर धनुष्य हातात घेतले आणि लक्ष्मणाला म्हणाला.
किं करिष्यावहे वत्स क्व वा गच्छाव लक्ष्मण। केनोपायेन पश्यावः सीतामिह विचिन्तय
आपण काय करावे, बाळा? कुठे जावे, लक्ष्मणा? कोणत्या उपायाने आपण सीतेला शोधू शकू? याचा विचार कर.
तं तथा परितापार्तं लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्। इदमेव जनस्थानं त्वमन्वेषितुमर्हसि
त्यांना अशा प्रकारे दुःखाने व्याकुळ पाहून, लक्ष्मण म्हणाला – हेच जनस्थान तू शोधावे.
राक्षसैर्बहुभिः कीर्णं नानाद्रुमलतायुतम्। सन्तीह गिरिदुर्गाणि निर्दराः कन्दराणि च
हे जंगल अनेक राक्षसांनी भरलेलं आहे आणि वेगवेगळ्या झाडांनी व वेलींनी वेढलेलं आहे. इथे डोंगरातील किल्ले, दरी आणि गुहा आहेत.
गुहाश्च विविधा घोरा नानामृगगणाकुलाः। आवासाः किंनराणां च गन्धर्वभवनानि च
इथे अनेक भयंकर गुहा आहेत, जिथे वेगवेगळ्या वन्य प्राण्यांचे थवे वावरतात, तसेच किन्नरांची वस्ती आणि गंधर्वांची घरं आहेत.
तानि युक्तो मया सार्धं समन्वेषितुमर्हसि। त्वद्विधा बुद्धिसम्पन्ना महात्मानो नरर्षभाः
तू माझ्यासोबत ही सर्व ठिकाणं नीट शोधायला हवीस; तुझ्यासारखे बुद्धिमान आणि थोर पुरुष हे असं करतात.
आपत्सु न प्रकम्पन्ते वायुवेगैरिवाचलाः। इत्युक्तस्तद् वनं सर्वं विचचार सलक्ष्मणः
आपत्ती आल्यावर जे डोंगर वाऱ्याच्या वेगाने हलत नाहीत, तसेच धीराचे लोकही संकटात डगमगत नाहीत. असं सांगून राम लक्ष्मणासह ते सगळं जंगल शोधू लागला.
क्रुद्धो रामः शरं घोरं संधाय धनुषि क्षुरम्। ततः पर्वतकूटाभं महाभागं द्विजोत्तमम्
राघव रागाने धनुष्याला तीक्ष्ण बाण चढवला; तेव्हा त्याने पर्वतासारखा मोठा, तेजस्वी पक्षीराज जमिनीवर पडलेला पाहिला.
ददर्श पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम्। तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्
त्याने रक्ताने माखलेला, पर्वतशिखरासारखा जटायू जमिनीवर पडलेला पाहिला; हे पाहून राम लक्ष्मणाला म्हणाला.
अनेन सीता वैदेही भक्षिता नात्र संशयः। गृध्ररूपमिदं व्यक्तं रक्षो भ्रमति काननम्
या पक्ष्यानेच वैदेही सीतेला खाल्लंय, यात काहीच शंका नाही. ह्या गृध्राच्या रूपातला राक्षसच या जंगलात फिरतोय.
भक्षयित्वा विशालाक्षीमास्ते सीतां यथासुखम्। एनं वधिष्ये दीप्ताग्रैः शरैर्घोरैरजिह्मगैः
या राक्षसाने मोठ्या डोळ्यांची सीता खाऊन आता निवांत पडला आहे; मी त्याला जळत्या, भयंकर आणि सरळ बाणांनी ठार मारीन.
इत्युक्त्वाभ्यपतद् द्रष्टुं संधाय धनुषि क्षुरम्। क्रुद्धो रामः समुद्रान्तां चालयन्निव मेदिनीम्
असं म्हणून राम रागाने जणू पृथ्वी हादरावी तसा पुढे गेला आणि धनुष्याला तीक्ष्ण बाण लावून त्या पक्ष्याकडे धावला.
तं दीनदीनया वाचा सफेनं रुधिरं वमन्। अभ्यभाषत पक्षी स रामं दशरथात्मजम्
तो पक्षी फेसाळ रक्त ओकत अत्यंत करुण आवाजात दशरथपुत्र रामाला म्हणाला.
यामोषधीमिवायुष्मन्नन्वेषसि महावने। सा देवी मम च प्राणा रावणेनोभयं हृतम्
दीर्घायुष्या, या मोठ्या जंगलात जशी तू त्या देवीचा शोध घेतोस, तशीच ती आणि माझे प्राण दोन्ही रावणाने हिरावून नेले.
त्वया विरहिता देवी लक्ष्मणेन च राघव। ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन बलीयसा
राघवा, तुझ्या आणि लक्ष्मणाच्या अनुपस्थितीत, बलाढ्य रावणाने देवीला पळवताना मी तिला पाहिलं.