मुक्तामणिचितं चेदं रमणीयं विभूषितम्। धरण्यां पतितं सौम्य कस्य भग्नं महद् धनुः
"हे सौम्य, मोत्यांनी आणि रत्नांनी सुशोभित, सुंदर आणि देखणे असे हे मोठे धनुष्य जमिनीवर कोणाचे तुटून पडले आहे?"
राक्षसानामिदं वत्स सुराणामथवापि वा। तरुणादित्यसंकाशं वैदूर्यगुलिकाचितम्
"बाळा, हे राक्षसांचे धनुष्य आहे की देवांचे? हे उगवत्या सूर्यासारखे तेजस्वी आणि वैडूर्य रत्नांनी मढवलेले आहे."
विशीर्णं पतितं भूमौ कवचं कस्य काञ्चनम्। छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम्
"हे सोन्याचे कवच कोणाचे, जे तुटून जमिनीवर पडले आहे? आणि हे शंभर कड्यांचे, दिव्य माळांनी सजलेले छत्र कोणाचे?"
भग्नदण्डमिदं सौम्य भूमौ कस्य निपातितम्। काञ्चनोरश्छदाश्चेमे पिशाचवदनाः खराः
"हे सौम्य, हे तुटलेले दंड कोणाचा जमिनीवर पडलेला आहे? आणि हे सोन्याच्या कवचांनी मढवलेले, भयंकर चेहऱ्याचे खर कोणाचे?"
भीमरूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे। दीप्तपावकसंकाशो द्युतिमान् समरध्वजः
"भीषण रूपाचे, मोठ्या शरीराचे हे कोणाचे, जे युद्धात मारले गेले? आणि रणध्वज, जणू काही प्रज्वलित अग्नीसारखा तेजस्वी, कोणाचा आहे?"
अपविद्धश्च भग्नश्च कस्य साङ्ग्रामिको रथः। रथाक्षमात्रा विशिखास्तपनीयविभूषणाः
"हे सौम्य, हे युद्धातील रथ कोणाचा, जो तुटून आणि फेकून दिला आहे? आणि हे सोन्याने मढवलेले बाण, रथाच्या चाकांसारखे विखुरले आहेत."
कस्येमे निहता बाणाः प्रकीर्णा घोरदर्शनाः। शरावरौ शरैः पूर्णौ विध्वस्तौ पश्य लक्ष्मण
लक्ष्मणा, हे भयंकर दिसणारे, ठिकठिकाणी विखुरलेले बाण कुणाचे आहेत? पाहा, दोन्ही तरकस तुटलेले असून बाणांनी भरलेले आहेत.
प्रतोदाभीषुहस्तोऽयं कस्य वा सारथिर्हतः। पदवी पुरुषस्यैषा व्यक्तं कस्यापि रक्षसः
हा हातात चाबूक आणि अंकुश धरलेला सारथी कुणाचा आहे, जो मारला गेला आहे? हे नक्कीच एखाद्या राक्षसाची वाट आहे.
वैरं शतगुणं पश्य मम तैर्जीवितान्तकम्। सुघोरहृदयैः सौम्य राक्षसैः कामरूपिभिः
हे लक्ष्मणा, त्या भयंकर मनाच्या, इच्छेनुसार रूप बदलणाऱ्या राक्षसांशी माझं वैर किती वाढलं आहे बघ; आता ते माझ्या मृत्यूपर्यंत पोहोचलं आहे.
हृता मृता वा वैदेही भक्षिता वा तपस्विनी। न धर्मस्त्रायते सीतां ह्रियमाणां महावने
वैदेही हरवली, मारली गेली किंवा खाल्ली गेली असेल, तर या मोठ्या जंगलात अपहृत झालेल्या सीतेचं रक्षण धर्मानेही केलं नाही.
भक्षितायां हि वैदेह्यां हृतायामपि लक्ष्मण। के हि लोके प्रियं कर्तुं शक्ताः सौम्य ममेश्वराः
लक्ष्मणा, वैदेही खाल्ली गेली किंवा हरवली गेली असेल, तर या जगात, अगदी देवांमध्येही, मला आनंद देण्यास कोण समर्थ आहे?
कर्तारमपि लोकानां शूरं करुणवेदिनम्। अज्ञानादवमन्येरन् सर्वभूतानि लक्ष्मण
लक्ष्मणा, सर्व लोकांचे कर्ता, शूर आणि दयाळू असला तरी, अज्ञानामुळे सगळ्या जीवांना त्याचं महत्त्व वाटणार नाही.
मृदुं लोकहिते युक्तं दान्तं करुणवेदिनम्। निर्वीर्य इति मन्यन्ते नूनं मां त्रिदशेश्वराः
जगाच्या कल्याणासाठी नेहमी मृदू, संयमी आणि दयाळू असणाऱ्याला, नक्कीच देवांचे स्वामी देखील दुर्बल समजतात.
मां प्राप्य हि गुणो दोषः संवृत्तः पश्य लक्ष्मण। अद्यैव सर्वभूतानां रक्षसामभवाय च
लक्ष्मणा, माझ्या गुणांचं आता दोषात रूपांतर झालं आहे बघ; आजच हे सर्व जीव आणि राक्षस यांच्या विनाशाचं कारण ठरेल.
संहृत्यैव शशिज्योत्स्नां महान् सूर्य इवोदितः। संहृत्यैव गुणान् सर्वान् मम तेजः प्रकाशते
जसा मोठा सूर्य उगवल्यावर चंद्राची ज्योती लोपते, तसंच माझ्या सर्व गुणांना मागे सारून माझं तेज प्रकट होईल.
नैव यक्षा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः। किंनरा वा मनुष्या वा सुखं प्राप्स्यन्ति लक्ष्मण
लक्ष्मणा, यक्ष, गंधर्व, पिशाच्च, राक्षस, किन्नर किंवा माणसं—कोणालाही आता सुख मिळणार नाही.
ममास्त्रबाणसम्पूर्णमाकाशं पश्य लक्ष्मण। असम्पातं करिष्यामि ह्यद्य त्रैलोक्यचारिणाम्
लक्ष्मणा, माझ्या अस्त्रांनी आणि बाणांनी आकाश कसं भरून गेलं आहे ते पाहा; आज मी तीनही लोकांत वावरणाऱ्यांसाठी ते अगम्य करीन.
संनिरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम्। विप्रणष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम्
ग्रहांचा समूह रोखला जाईल, चंद्राचा प्रकाश लपवला जाईल, अग्नी आणि वारा नाहीसे होतील, आणि सूर्याचं तेजही झाकलं जाईल—
विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम्। ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम्
डोंगरांचे कडे तुटतील, तळी वाळून जातील, झाडं, वेल, झुडुपं नष्ट होतील, आणि समुद्रही नाहीसा होईल—
त्रैलोक्यं तु करिष्यामि संयुक्तं कालकर्मणा। न ते कुशलिनीं सीतां प्रदास्यन्ति ममेश्वराः
तीनही लोकांना मी काळाच्या सामर्थ्याने विनाशाकडे नेईन; या जगाचे स्वामी मला सीतेला सुखरूप परत देतील असं वाटत नाही.
अस्मिन् मुहूर्ते सौमित्रे मम द्रक्ष्यन्ति विक्रमम्। नाकाशमुत्पतिष्यन्ति सर्वभूतानि लक्ष्मण
सौमित्रा, या क्षणीच माझं सामर्थ्य सर्वांना दिसेल; लक्ष्मणा, कोणतेही जीव आता स्वर्गात जाऊ शकणार नाहीत.
समाकुलममर्यादं जगत् पश्याद्य लक्ष्मण। आकर्णपूर्णैरिषुभिर्जीवलोकदुरावरैः
लक्ष्मणा, आज जग कसं गोंधळलेलं, मर्यादा सोडून गेलेलं दिसेल, आणि माझ्या कानापर्यंत भरलेल्या, कोणालाही सहन न होणाऱ्या बाणांनी ते छिन्नविछिन्न होईल.
करिष्ये मैथिलीहेतोरपिशाचमराक्षसम्। मम रोषप्रयुक्तानां विशिखानां बलं सुराः
मैथिलीच्या रक्षणासाठी मी पिशाच्च आणि राक्षसांचा नाश करीन; माझ्या रोषाने भरलेल्या बाणांचं सामर्थ्य देवांनाही दिसेल.
द्रक्ष्यन्त्यद्य विमुक्तानाममर्षाद् दूरगामिनाम्। नैव देवा न दैतेया न पिशाचा न राक्षसाः
आज देवांना माझ्या क्रोधाने सुटलेल्या आणि दूरवर जाणाऱ्या बाणांचं सामर्थ्य दिसेल; आणि ना देव, ना दैत्य, ना पिशाच्च, ना राक्षस—
भविष्यन्ति मम क्रोधात् त्रैलोक्ये विप्रणाशिते। देवदानवयक्षाणां लोका ये रक्षसामपि
माझ्या रागामुळे जर तीनही लोकांचा नाश झाला, तर देव, दानव, यक्ष आणि राक्षस यांच्या सगळ्या लोकांची स्थिती राहणार नाही.
बहुधा निपतिष्यन्ति बाणौघैः शकलीकृताः। निर्मर्यादानिमाँल्लोकान् करिष्याम्यद्य सायकैः
माझ्या बाणांच्या वर्षावाने हे लोक अनेक प्रकारे तुकडे तुकडे होतील; आज मी या सगळ्या लोकांना माझ्या बाणांनी नियमशून्य करीन.
हृतां मृतां वा सौमित्रे न दास्यन्ति ममेश्वराः। तथारूपां हि वैदेहीं न दास्यन्ति यदि प्रियाम्
सौमित्रा, देवांनी जर माझ्या प्रिय वैदेहीला, ती हरवली असो वा मेली असो, परत दिली नाही, तर—
नाशयामि जगत् सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्। यावद् दर्शनमस्या वै तापयामि च सायकैः
मी हे सगळं जग, तीनही लोकांसकट, चराचरांसह नष्ट करीन; तिचं दर्शन होईपर्यंत मी या जगाला माझ्या बाणांनी छळीन.
इत्युक्त्वा क्रोधताम्राक्षः स्फुरमाणोष्ठसम्पुटः। वल्कलाजिनमाबद्ध्य जटाभारमबन्धयत्
असं म्हणून, रागाने डोळे लाल झालेले, ओठ थरथरत असलेले राम, त्यांनी आपलं झाडाचं वस्त्र आणि मृगचर्म घट्ट बांधलं आणि जटा आवळल्या.
तस्य क्रुद्धस्य रामस्य तथाभूतस्य धीमतः। त्रिपुरं जघ्नुषः पूर्वं रुद्रस्येव बभौ तनुः
त्या वेळी, क्रोधाने पेटलेले, पण बुद्धिमान असे राम यांचं शरीर, पूर्वी त्रिपुराचा संहार करणाऱ्या रुद्रासारखं तेजस्वी दिसत होतं.