ततो दाशरथी राम उवाच च शिलोच्चयम्। मम बाणाग्निनिर्दग्धो भस्मीभूतो भविष्यसि
मग दशरथपुत्र रामाने त्या डोंगराला सांगितले, "माझ्या बाणांच्या आगीत जळून तू राख होशील."
असेव्यः सर्वतश्चैव निस्तृणद्रुमपल्लवः। इमां वा सरितं चाद्य शोषयिष्यामि लक्ष्मण
"तू सर्वत्र निर्जन, गवत, झाडे आणि पानांशिवाय होशील; किंवा लक्ष्मणा, मी आजच ही नदी आटवून टाकीन."
यदि नाख्याति मे सीतामद्य चन्द्रनिभाननाम्। एवं प्ररुषितो रामो दिधक्षन्निव चक्षुषा
"जर तू मला आज चंद्रासारखा चेहरा असलेल्या सीतेबद्दल सांगितले नाहीस..." असे म्हणून, संतापलेल्या रामाच्या डोळ्यांतून जणू काही ज्वाळा निघत होत्या.
ददर्श भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत्। त्रस्ताया रामकांक्षिण्याः प्रधावन्त्या इतस्ततः
त्याने जमिनीवर एक मोठे राक्षसाचे पाऊल उमटलेले पाहिले, जी घाबरलेली, रामाची आतुरतेने वाट पाहणारी सीता इकडे तिकडे धावत होती.
राक्षसेनानुसृप्ताया वैदेह्याश्च पदानि तु। स समीक्ष्य परिक्रान्तं सीताया राक्षसस्य च
त्याने वैदेहीच्या मागे लागलेल्या राक्षसाचे आणि सीतेचे विखुरलेले पावलांचे ठसे नीट पाहिले.
भग्नं धनुश्च तूणी च विकीर्णं बहुधा रथम्। सम्भ्रान्तहृदयो रामः शशंस भ्रातरं प्रियम्
तुटलेले धनुष्य, बाणांचे भाते, आणि अनेक तुकड्यांत पडलेली रथाची मोळी पाहून, घाबरलेल्या मनाने रामाने आपल्या प्रिय भावाला सांगितले.
पश्य लक्ष्मण वैदेह्या कीर्णाः कनकबिन्दवः। भूषणानां हि सौमित्रे माल्यानि विविधानि च
"लक्ष्मणा, बघ, वैदेहीच्या दागिन्यांचे सोन्याचे कण विखुरले आहेत, आणि विविध माळाही पडल्या आहेत, हे सौमित्रा."
तप्तबिन्दुनिकाशैश्च चित्रैः क्षतजबिन्दुभिः। आवृतं पश्य सौमित्रे सर्वतो धरणीतलम्
"सौमित्रा, पाहा, सगळीकडे जमिनीवर वितळलेल्या सोन्यासारखे तेजस्वी थेंब आणि विचित्र रक्ताचे थेंब पडले आहेत."
मन्ये लक्ष्मण वैदेही राक्षसैः कामरूपिभिः। भित्त्वा भित्त्वा विभक्ता वा भक्षिता वा भविष्यति
"लक्ष्मणा, मला वाटते की, रूप बदलणाऱ्या राक्षसांनी वैदेहीला कदाचित मारले, फाडून टाकले किंवा खाऊनही टाकले असावे."
तस्या निमित्तं सीताया द्वयोर्विवदमानयोः। बभूव युद्धं सौमित्रे घोरं राक्षसयोरिह
"सीतेच्या निमित्ताने, सौमित्रा, इथे दोन राक्षसांमध्ये भयंकर लढाई झाली असावी."
मुक्तामणिचितं चेदं रमणीयं विभूषितम्। धरण्यां पतितं सौम्य कस्य भग्नं महद् धनुः
"हे सौम्य, मोत्यांनी आणि रत्नांनी सुशोभित, सुंदर आणि देखणे असे हे मोठे धनुष्य जमिनीवर कोणाचे तुटून पडले आहे?"
राक्षसानामिदं वत्स सुराणामथवापि वा। तरुणादित्यसंकाशं वैदूर्यगुलिकाचितम्
"बाळा, हे राक्षसांचे धनुष्य आहे की देवांचे? हे उगवत्या सूर्यासारखे तेजस्वी आणि वैडूर्य रत्नांनी मढवलेले आहे."
विशीर्णं पतितं भूमौ कवचं कस्य काञ्चनम्। छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम्
"हे सोन्याचे कवच कोणाचे, जे तुटून जमिनीवर पडले आहे? आणि हे शंभर कड्यांचे, दिव्य माळांनी सजलेले छत्र कोणाचे?"
भग्नदण्डमिदं सौम्य भूमौ कस्य निपातितम्। काञ्चनोरश्छदाश्चेमे पिशाचवदनाः खराः
"हे सौम्य, हे तुटलेले दंड कोणाचा जमिनीवर पडलेला आहे? आणि हे सोन्याच्या कवचांनी मढवलेले, भयंकर चेहऱ्याचे खर कोणाचे?"
भीमरूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे। दीप्तपावकसंकाशो द्युतिमान् समरध्वजः
"भीषण रूपाचे, मोठ्या शरीराचे हे कोणाचे, जे युद्धात मारले गेले? आणि रणध्वज, जणू काही प्रज्वलित अग्नीसारखा तेजस्वी, कोणाचा आहे?"
अपविद्धश्च भग्नश्च कस्य साङ्ग्रामिको रथः। रथाक्षमात्रा विशिखास्तपनीयविभूषणाः
"हे सौम्य, हे युद्धातील रथ कोणाचा, जो तुटून आणि फेकून दिला आहे? आणि हे सोन्याने मढवलेले बाण, रथाच्या चाकांसारखे विखुरले आहेत."
कस्येमे निहता बाणाः प्रकीर्णा घोरदर्शनाः। शरावरौ शरैः पूर्णौ विध्वस्तौ पश्य लक्ष्मण
लक्ष्मणा, हे भयंकर दिसणारे, ठिकठिकाणी विखुरलेले बाण कुणाचे आहेत? पाहा, दोन्ही तरकस तुटलेले असून बाणांनी भरलेले आहेत.
प्रतोदाभीषुहस्तोऽयं कस्य वा सारथिर्हतः। पदवी पुरुषस्यैषा व्यक्तं कस्यापि रक्षसः
हा हातात चाबूक आणि अंकुश धरलेला सारथी कुणाचा आहे, जो मारला गेला आहे? हे नक्कीच एखाद्या राक्षसाची वाट आहे.
वैरं शतगुणं पश्य मम तैर्जीवितान्तकम्। सुघोरहृदयैः सौम्य राक्षसैः कामरूपिभिः
हे लक्ष्मणा, त्या भयंकर मनाच्या, इच्छेनुसार रूप बदलणाऱ्या राक्षसांशी माझं वैर किती वाढलं आहे बघ; आता ते माझ्या मृत्यूपर्यंत पोहोचलं आहे.
हृता मृता वा वैदेही भक्षिता वा तपस्विनी। न धर्मस्त्रायते सीतां ह्रियमाणां महावने
वैदेही हरवली, मारली गेली किंवा खाल्ली गेली असेल, तर या मोठ्या जंगलात अपहृत झालेल्या सीतेचं रक्षण धर्मानेही केलं नाही.
भक्षितायां हि वैदेह्यां हृतायामपि लक्ष्मण। के हि लोके प्रियं कर्तुं शक्ताः सौम्य ममेश्वराः
लक्ष्मणा, वैदेही खाल्ली गेली किंवा हरवली गेली असेल, तर या जगात, अगदी देवांमध्येही, मला आनंद देण्यास कोण समर्थ आहे?
कर्तारमपि लोकानां शूरं करुणवेदिनम्। अज्ञानादवमन्येरन् सर्वभूतानि लक्ष्मण
लक्ष्मणा, सर्व लोकांचे कर्ता, शूर आणि दयाळू असला तरी, अज्ञानामुळे सगळ्या जीवांना त्याचं महत्त्व वाटणार नाही.
मृदुं लोकहिते युक्तं दान्तं करुणवेदिनम्। निर्वीर्य इति मन्यन्ते नूनं मां त्रिदशेश्वराः
जगाच्या कल्याणासाठी नेहमी मृदू, संयमी आणि दयाळू असणाऱ्याला, नक्कीच देवांचे स्वामी देखील दुर्बल समजतात.
मां प्राप्य हि गुणो दोषः संवृत्तः पश्य लक्ष्मण। अद्यैव सर्वभूतानां रक्षसामभवाय च
लक्ष्मणा, माझ्या गुणांचं आता दोषात रूपांतर झालं आहे बघ; आजच हे सर्व जीव आणि राक्षस यांच्या विनाशाचं कारण ठरेल.
संहृत्यैव शशिज्योत्स्नां महान् सूर्य इवोदितः। संहृत्यैव गुणान् सर्वान् मम तेजः प्रकाशते
जसा मोठा सूर्य उगवल्यावर चंद्राची ज्योती लोपते, तसंच माझ्या सर्व गुणांना मागे सारून माझं तेज प्रकट होईल.
नैव यक्षा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः। किंनरा वा मनुष्या वा सुखं प्राप्स्यन्ति लक्ष्मण
लक्ष्मणा, यक्ष, गंधर्व, पिशाच्च, राक्षस, किन्नर किंवा माणसं—कोणालाही आता सुख मिळणार नाही.
ममास्त्रबाणसम्पूर्णमाकाशं पश्य लक्ष्मण। असम्पातं करिष्यामि ह्यद्य त्रैलोक्यचारिणाम्
लक्ष्मणा, माझ्या अस्त्रांनी आणि बाणांनी आकाश कसं भरून गेलं आहे ते पाहा; आज मी तीनही लोकांत वावरणाऱ्यांसाठी ते अगम्य करीन.
संनिरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम्। विप्रणष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम्
ग्रहांचा समूह रोखला जाईल, चंद्राचा प्रकाश लपवला जाईल, अग्नी आणि वारा नाहीसे होतील, आणि सूर्याचं तेजही झाकलं जाईल—
विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम्। ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम्
डोंगरांचे कडे तुटतील, तळी वाळून जातील, झाडं, वेल, झुडुपं नष्ट होतील, आणि समुद्रही नाहीसा होईल—
त्रैलोक्यं तु करिष्यामि संयुक्तं कालकर्मणा। न ते कुशलिनीं सीतां प्रदास्यन्ति ममेश्वराः
तीनही लोकांना मी काळाच्या सामर्थ्याने विनाशाकडे नेईन; या जगाचे स्वामी मला सीतेला सुखरूप परत देतील असं वाटत नाही.