यदि तस्यागमः कश्चिदार्या वा साथ लक्ष्यते। बाढमित्येव काकुत्स्थः प्रस्थितो दक्षिणां दिशम्
"जर तिथे तिचा काही मागोवा मिळाला, किंवा ती आर्या तिथे दिसली—" काकुत्स्थ म्हणाला, "हो," आणि तो दक्षिण दिशेला निघाला.
लक्ष्मणानुगतः श्रीमान् वीक्षमाणो वसुंधराम्। एवं सम्भाषमाणौ तावन्योन्यं भ्रातरावुभौ
लक्ष्मणासोबत तो तेजस्वी राम पृथ्वीवर नजर टाकत चालला; अशा रीतीने ते दोन्ही भाऊ एकमेकांशी बोलत होते.
वसुंधरायां पतितपुष्पमार्गमपश्यताम्। पुष्पवृष्टिं निपतितां दृष्ट्वा रामो महीतले
जमिनीवर पडलेल्या फुलांच्या वाटेकडे पाहताना, रामाने पृथ्वीवर पडलेली फुलांची वृष्टी पाहिली.
उवाच लक्ष्मणं वीरो दुःखितो दुःखितं वचः। अभिजानामि पुष्पाणि तानीमानीह लक्ष्मण
वीर राम दुःखी मनाने, तसंच दुःखी असलेल्या लक्ष्मणाला म्हणाला: "लक्ष्मण, ही फुलं मी ओळखतो, जी इथे आहेत."
अपिनद्धानि वैदेह्या मया दत्तानि कानने। मन्ये सूर्यश्च वायुश्च मेदिनी च यशस्विनी
"ही फुलं वैदेहीने बांधली होती आणि मी तिला या जंगलात दिली होती; मला वाटतं तेजस्वी सूर्य, वारा आणि ही पृथ्वी ही फुलं जपून ठेवत आहेत."
अभिरक्षन्ति पुष्पाणि प्रकुर्वन्तो मम प्रियम्। एवमुक्त्वा महाबाहुर्लक्ष्मणं पुरुषर्षभम्
"ही फुलं जपून ठेवून ते माझं मन जिंकत आहेत." असं म्हणून बलवान रामाने पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या लक्ष्मणाला पुन्हा काही सांगितलं.
उवाच रामो धर्मात्मा गिरिं प्रस्रवणाकुलम्। कच्चित् क्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी
धर्मात्मा रामाने झऱ्यांनी भरलेल्या डोंगराला विचारलं: "डोंगरराजा, सर्वांगसुंदरी तिला तू पाहिलं आहेस का?"
रामा रम्ये वनोद्देशे मया विरहिता त्वया। क्रुद्धोऽब्रवीद् गिरिं तत्र सिंहः क्षुद्रमृगं यथा
या सुंदर वनात तुझ्यामुळे माझ्यापासून विभक्त झालेली रामा, असं म्हणून तो सिंह जसा लहान प्राण्यावर रागावतो तसा त्या डोंगरावर रागाने बोलला.
तां हेमवर्णां हेमाङ्गीं सीतां दर्शय पर्वत। यावत् सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्यहम्
हे पर्वता, सोन्यासारखी कांती असलेली, सोन्यासारखीच सुंदर अशी सीता मला दाखव. नाहीतर मी तुझे सगळे कडे उद्ध्वस्त करीन.
एवमुक्तस्तु रामेण पर्वतो मैथिलीं प्रति। दर्शयन्निव तां सीतां नादर्शयत राघवे
रामाने मैथिलीबद्दल असे सांगितल्यावर तो पर्वत जणू काही सीता दाखवणारच होता, पण त्याने राघवाला ती दाखवली नाही.
ततो दाशरथी राम उवाच च शिलोच्चयम्। मम बाणाग्निनिर्दग्धो भस्मीभूतो भविष्यसि
मग दशरथपुत्र रामाने त्या डोंगराला सांगितले, "माझ्या बाणांच्या आगीत जळून तू राख होशील."
असेव्यः सर्वतश्चैव निस्तृणद्रुमपल्लवः। इमां वा सरितं चाद्य शोषयिष्यामि लक्ष्मण
"तू सर्वत्र निर्जन, गवत, झाडे आणि पानांशिवाय होशील; किंवा लक्ष्मणा, मी आजच ही नदी आटवून टाकीन."
यदि नाख्याति मे सीतामद्य चन्द्रनिभाननाम्। एवं प्ररुषितो रामो दिधक्षन्निव चक्षुषा
"जर तू मला आज चंद्रासारखा चेहरा असलेल्या सीतेबद्दल सांगितले नाहीस..." असे म्हणून, संतापलेल्या रामाच्या डोळ्यांतून जणू काही ज्वाळा निघत होत्या.
ददर्श भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत्। त्रस्ताया रामकांक्षिण्याः प्रधावन्त्या इतस्ततः
त्याने जमिनीवर एक मोठे राक्षसाचे पाऊल उमटलेले पाहिले, जी घाबरलेली, रामाची आतुरतेने वाट पाहणारी सीता इकडे तिकडे धावत होती.
राक्षसेनानुसृप्ताया वैदेह्याश्च पदानि तु। स समीक्ष्य परिक्रान्तं सीताया राक्षसस्य च
त्याने वैदेहीच्या मागे लागलेल्या राक्षसाचे आणि सीतेचे विखुरलेले पावलांचे ठसे नीट पाहिले.
भग्नं धनुश्च तूणी च विकीर्णं बहुधा रथम्। सम्भ्रान्तहृदयो रामः शशंस भ्रातरं प्रियम्
तुटलेले धनुष्य, बाणांचे भाते, आणि अनेक तुकड्यांत पडलेली रथाची मोळी पाहून, घाबरलेल्या मनाने रामाने आपल्या प्रिय भावाला सांगितले.
पश्य लक्ष्मण वैदेह्या कीर्णाः कनकबिन्दवः। भूषणानां हि सौमित्रे माल्यानि विविधानि च
"लक्ष्मणा, बघ, वैदेहीच्या दागिन्यांचे सोन्याचे कण विखुरले आहेत, आणि विविध माळाही पडल्या आहेत, हे सौमित्रा."
तप्तबिन्दुनिकाशैश्च चित्रैः क्षतजबिन्दुभिः। आवृतं पश्य सौमित्रे सर्वतो धरणीतलम्
"सौमित्रा, पाहा, सगळीकडे जमिनीवर वितळलेल्या सोन्यासारखे तेजस्वी थेंब आणि विचित्र रक्ताचे थेंब पडले आहेत."
मन्ये लक्ष्मण वैदेही राक्षसैः कामरूपिभिः। भित्त्वा भित्त्वा विभक्ता वा भक्षिता वा भविष्यति
"लक्ष्मणा, मला वाटते की, रूप बदलणाऱ्या राक्षसांनी वैदेहीला कदाचित मारले, फाडून टाकले किंवा खाऊनही टाकले असावे."
तस्या निमित्तं सीताया द्वयोर्विवदमानयोः। बभूव युद्धं सौमित्रे घोरं राक्षसयोरिह
"सीतेच्या निमित्ताने, सौमित्रा, इथे दोन राक्षसांमध्ये भयंकर लढाई झाली असावी."
मुक्तामणिचितं चेदं रमणीयं विभूषितम्। धरण्यां पतितं सौम्य कस्य भग्नं महद् धनुः
"हे सौम्य, मोत्यांनी आणि रत्नांनी सुशोभित, सुंदर आणि देखणे असे हे मोठे धनुष्य जमिनीवर कोणाचे तुटून पडले आहे?"
राक्षसानामिदं वत्स सुराणामथवापि वा। तरुणादित्यसंकाशं वैदूर्यगुलिकाचितम्
"बाळा, हे राक्षसांचे धनुष्य आहे की देवांचे? हे उगवत्या सूर्यासारखे तेजस्वी आणि वैडूर्य रत्नांनी मढवलेले आहे."
विशीर्णं पतितं भूमौ कवचं कस्य काञ्चनम्। छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम्
"हे सोन्याचे कवच कोणाचे, जे तुटून जमिनीवर पडले आहे? आणि हे शंभर कड्यांचे, दिव्य माळांनी सजलेले छत्र कोणाचे?"
भग्नदण्डमिदं सौम्य भूमौ कस्य निपातितम्। काञ्चनोरश्छदाश्चेमे पिशाचवदनाः खराः
"हे सौम्य, हे तुटलेले दंड कोणाचा जमिनीवर पडलेला आहे? आणि हे सोन्याच्या कवचांनी मढवलेले, भयंकर चेहऱ्याचे खर कोणाचे?"
भीमरूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे। दीप्तपावकसंकाशो द्युतिमान् समरध्वजः
"भीषण रूपाचे, मोठ्या शरीराचे हे कोणाचे, जे युद्धात मारले गेले? आणि रणध्वज, जणू काही प्रज्वलित अग्नीसारखा तेजस्वी, कोणाचा आहे?"
अपविद्धश्च भग्नश्च कस्य साङ्ग्रामिको रथः। रथाक्षमात्रा विशिखास्तपनीयविभूषणाः
"हे सौम्य, हे युद्धातील रथ कोणाचा, जो तुटून आणि फेकून दिला आहे? आणि हे सोन्याने मढवलेले बाण, रथाच्या चाकांसारखे विखुरले आहेत."
कस्येमे निहता बाणाः प्रकीर्णा घोरदर्शनाः। शरावरौ शरैः पूर्णौ विध्वस्तौ पश्य लक्ष्मण
लक्ष्मणा, हे भयंकर दिसणारे, ठिकठिकाणी विखुरलेले बाण कुणाचे आहेत? पाहा, दोन्ही तरकस तुटलेले असून बाणांनी भरलेले आहेत.
प्रतोदाभीषुहस्तोऽयं कस्य वा सारथिर्हतः। पदवी पुरुषस्यैषा व्यक्तं कस्यापि रक्षसः
हा हातात चाबूक आणि अंकुश धरलेला सारथी कुणाचा आहे, जो मारला गेला आहे? हे नक्कीच एखाद्या राक्षसाची वाट आहे.
वैरं शतगुणं पश्य मम तैर्जीवितान्तकम्। सुघोरहृदयैः सौम्य राक्षसैः कामरूपिभिः
हे लक्ष्मणा, त्या भयंकर मनाच्या, इच्छेनुसार रूप बदलणाऱ्या राक्षसांशी माझं वैर किती वाढलं आहे बघ; आता ते माझ्या मृत्यूपर्यंत पोहोचलं आहे.
हृता मृता वा वैदेही भक्षिता वा तपस्विनी। न धर्मस्त्रायते सीतां ह्रियमाणां महावने
वैदेही हरवली, मारली गेली किंवा खाल्ली गेली असेल, तर या मोठ्या जंगलात अपहृत झालेल्या सीतेचं रक्षण धर्मानेही केलं नाही.