नदीं गोदावरीं रम्यां जगाम लघुविक्रमः। तां लक्ष्मणस्तीर्थवतीं विचित्वा राममब्रवीत्
लक्ष्मण, हलक्या पावलांनी, सुंदर गोदावरी नदीकडे गेला. तिथल्या स्नानघाटांवर शोध घेतल्यावर तो परत आला आणि रामाला म्हणाला,
नैनां पश्यामि तीर्थेषु क्रोशतो न शृणोति मे। कं नु सा देशमापन्ना वैदेही क्लेशनाशिनी
'मला ती स्नानघाटांवर कुठेच दिसली नाही, आणि मी हाका मारल्या तरी ती काहीच उत्तर देत नाही. वैदेही, जी सगळ्यांचे दुःख दूर करते, कुठल्या प्रदेशात गेली असेल?'
नहि तं वेद्मि वै राम यत्र सा तनुमध्यमा। लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दीनः संतापमोहितः
'राम, मला खरंच माहीत नाही, ती सडपातळ कटी असलेली कुठे आहे.' लक्ष्मणाचे हे शब्द ऐकून राम फारच खचला, दुःख आणि गोंधळाने भरून गेला.
रामः समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम्। स तामुपस्थितो रामः क्व सीतेत्येवमब्रवीत्
राम स्वतःच गोदावरी नदीकडे गेला. तिथे पोहोचल्यावर, 'सीते, तू कुठे आहेस?' असे म्हणाला.
भूतानि राक्षसेन्द्रेण वधार्हेण हृतामपि। न तां शशंसू रामाय तथा गोदावरी नदी
राक्षसांचा राजा, जो मृत्यूसाठीच जन्मला होता, त्याने सीतेचे अपहरण केले असले तरी, तिथली जीवसृष्टी आणि गोदावरी नदीने रामाला काहीच सांगितले नाही.
ततः प्रचोदिता भूतैः शंस चास्मै प्रियामिति। न च सा ह्यवदत् सीतां पृष्टा रामेण शोचता
नंतर तिथल्या जीवांनी 'त्याला त्याची प्रियसी कुठे आहे ते सांग' असे सांगूनही, दुःखाने भरलेल्या रामाने विचारले तरी, त्या नदीने सीतेबद्दल काहीच सांगितले नाही.
रावणस्य च तद्रूपं कर्मापि च दुरात्मनः। ध्यात्वा भयात् तु वैदेहीं सा नदी न शशंस ह
रावणाचा रूप आणि त्या दुष्टाचा कृत्य आठवून, भीतीपोटी त्या नदीने वैदेहीबद्दल काहीच सांगितले नाही.
निराशस्तु तया नद्या सीताया दर्शने कृतः। उवाच रामः सौमित्रिं सीतादर्शनकर्शितः
त्या नदीने सीतेचे दर्शन न घडवल्यामुळे राम निराश झाला. सीतेचे दर्शन न झाल्याने तो फारच व्याकुळ झाला आणि सौमित्राला म्हणाला,
एषा गोदावरी सौम्य किंचिन्न प्रतिभाषते। किं नु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकं वचः
'ही गोदावरी, लक्ष्मणा, काहीच बोलत नाही. आता जनकाला भेटल्यावर मी काय सांगू?'
मातरं चैव वैदेह्या विना तामहमप्रियम्। या मे राज्यविहीनस्य वने वन्येन जीवतः
'आणि वैदेहीच्या आईला, तिच्याशिवाय, मी काय दुःखद शब्द सांगू? तीच माझ्या मनाला प्रिय होती, राज्य गमावून, वनात वन्य अन्नावर जगणाऱ्या मला.'
सर्वं व्यपानयच्छोकं वैदेही क्व नु सा गता। ज्ञातिवर्गविहीनस्य वैदेहीमप्यपश्यतः
जिच्या presence ने माझं सगळं दुःख दूर झालं, ती वैदेही कुठे गेली असेल? आता आप्तसंबंध नसताना, मला ती वैदेहीसुद्धा दिसत नाही.
मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जाग्रतः। मन्दाकिनीं जनस्थानमिमं प्रस्रवणं गिरिम्
माझ्यासाठी या रात्र्या जागून काढाव्या लागतील असं वाटतं, कारण मंदाकिनी, जनस्थान, हा झरा आणि हा डोंगर पाहत मी झोपणार नाही.
सर्वाण्यनुचरिष्यामि यदि सीता हि लभ्यते। एते महामृगा वीर मामीक्षन्ते पुनः पुनः
सीता मिळेल का हे पाहण्यासाठी मी सगळीकडे शोध घेईन; हे मोठे प्राणी, वीर, पुन्हा पुन्हा माझ्याकडे पाहत आहेत.
वक्तुकामा इह हि मे इङ्गितान्युपलक्षये। तांस्तु दृष्ट्वा नरव्याघ्रो राघवः प्रत्युवाच ह
इथे हे प्राणी जणू काही मला काहीतरी सांगायचं आहे असं त्यांच्या हालचालींवरून मला जाणवतं. त्यांना पाहून नरांमध्ये वाघ असलेला राघव त्यांना बोलला.
क्व सीतेति निरीक्षन् वै बाष्पसंरुद्धया गिरा। एवमुक्ता नरेन्द्रेण ते मृगाः सहसोत्थिताः
"सीता कुठे आहे?" असं म्हणत त्याने आजूबाजूला पाहिलं, आणि त्याचा आवाज अश्रूंनी दाटून आला. नरराजाने असं विचारल्यावर ते प्राणी एकदम उभे राहिले.
दक्षिणाभिमुखाः सर्वे दर्शयन्तो नभःस्थलम्। मैथिली ह्रियमाणा सा दिशं यामभ्यपद्यत
सर्व प्राणी दक्षिणेकडे तोंड करून आकाशाकडे बोट दाखवत होते—ज्या दिशेने मैथिलीला नेलं गेलं.
तेन मार्गेण गच्छन्तो निरीक्षन्ते नराधिपम्। येन मार्गं च भूमिं च निरीक्षन्ते स्म ते मृगाः
त्या मार्गाने चालत ते प्राणी पुन्हा पुन्हा नराधिपाकडे पाहत होते; ते प्राणी त्या वाटेकडे आणि जमिनीवर सतत नजर टाकत होते.
पुनर्नदन्तो गच्छन्ति लक्ष्मणेनोपलक्षिताः। तेषां वचनसर्वस्वं लक्षयामास चेङ्गितम्
ते पुन्हा पुन्हा आवाज करत पुढे जात होते, लक्ष्मणाने त्यांचं निरीक्षण केलं; आणि त्यांच्या सर्व हालचालींचा अर्थ त्याने ओळखला.
उवाच लक्ष्मणो धीमान् ज्येष्ठं भ्रातरमार्तवत्। क्व सीतेति त्वया पृष्टा यथेमे सहसोत्थिताः
लक्ष्मण, बुद्धिमान आणि करुणावान, आपल्या मोठ्या भावाला म्हणाला: "तुम्ही 'सीता कुठे आहे?' असं विचारताच हे प्राणी एकदम उभे राहिले."
दर्शयन्ति क्षितिं चैव दक्षिणां च दिशं मृगाः। साधु गच्छावहे देव दिशमेतां च नैर्ऋतीम्
"हे प्राणी जमिनीवर आणि दक्षिण दिशेकडे दाखवत आहेत; चला प्रभो, आपण या नैऋत्य दिशेला जाऊया."
यदि तस्यागमः कश्चिदार्या वा साथ लक्ष्यते। बाढमित्येव काकुत्स्थः प्रस्थितो दक्षिणां दिशम्
"जर तिथे तिचा काही मागोवा मिळाला, किंवा ती आर्या तिथे दिसली—" काकुत्स्थ म्हणाला, "हो," आणि तो दक्षिण दिशेला निघाला.
लक्ष्मणानुगतः श्रीमान् वीक्षमाणो वसुंधराम्। एवं सम्भाषमाणौ तावन्योन्यं भ्रातरावुभौ
लक्ष्मणासोबत तो तेजस्वी राम पृथ्वीवर नजर टाकत चालला; अशा रीतीने ते दोन्ही भाऊ एकमेकांशी बोलत होते.
वसुंधरायां पतितपुष्पमार्गमपश्यताम्। पुष्पवृष्टिं निपतितां दृष्ट्वा रामो महीतले
जमिनीवर पडलेल्या फुलांच्या वाटेकडे पाहताना, रामाने पृथ्वीवर पडलेली फुलांची वृष्टी पाहिली.
उवाच लक्ष्मणं वीरो दुःखितो दुःखितं वचः। अभिजानामि पुष्पाणि तानीमानीह लक्ष्मण
वीर राम दुःखी मनाने, तसंच दुःखी असलेल्या लक्ष्मणाला म्हणाला: "लक्ष्मण, ही फुलं मी ओळखतो, जी इथे आहेत."
अपिनद्धानि वैदेह्या मया दत्तानि कानने। मन्ये सूर्यश्च वायुश्च मेदिनी च यशस्विनी
"ही फुलं वैदेहीने बांधली होती आणि मी तिला या जंगलात दिली होती; मला वाटतं तेजस्वी सूर्य, वारा आणि ही पृथ्वी ही फुलं जपून ठेवत आहेत."
अभिरक्षन्ति पुष्पाणि प्रकुर्वन्तो मम प्रियम्। एवमुक्त्वा महाबाहुर्लक्ष्मणं पुरुषर्षभम्
"ही फुलं जपून ठेवून ते माझं मन जिंकत आहेत." असं म्हणून बलवान रामाने पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या लक्ष्मणाला पुन्हा काही सांगितलं.
उवाच रामो धर्मात्मा गिरिं प्रस्रवणाकुलम्। कच्चित् क्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी
धर्मात्मा रामाने झऱ्यांनी भरलेल्या डोंगराला विचारलं: "डोंगरराजा, सर्वांगसुंदरी तिला तू पाहिलं आहेस का?"
रामा रम्ये वनोद्देशे मया विरहिता त्वया। क्रुद्धोऽब्रवीद् गिरिं तत्र सिंहः क्षुद्रमृगं यथा
या सुंदर वनात तुझ्यामुळे माझ्यापासून विभक्त झालेली रामा, असं म्हणून तो सिंह जसा लहान प्राण्यावर रागावतो तसा त्या डोंगरावर रागाने बोलला.
तां हेमवर्णां हेमाङ्गीं सीतां दर्शय पर्वत। यावत् सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्यहम्
हे पर्वता, सोन्यासारखी कांती असलेली, सोन्यासारखीच सुंदर अशी सीता मला दाखव. नाहीतर मी तुझे सगळे कडे उद्ध्वस्त करीन.
एवमुक्तस्तु रामेण पर्वतो मैथिलीं प्रति। दर्शयन्निव तां सीतां नादर्शयत राघवे
रामाने मैथिलीबद्दल असे सांगितल्यावर तो पर्वत जणू काही सीता दाखवणारच होता, पण त्याने राघवाला ती दाखवली नाही.