पद्मानना पद्मपलाशनेत्रा पद्मानि वानेतुमभिप्रयाता। तदप्ययुक्तं नहि सा कदाचि- न्मया विना गच्छति पङ्कजानि
पद्मासारखा चेहरा आणि कमळाच्या पाकळ्यांसारखे डोळे असलेली ती, कदाचित कमळे तोडायला गेली असावी; पण तेही शक्य नाही, कारण ती कधीच माझ्याविना तळ्याकडे जात नाही.
कामं त्विदं पुष्पितवृक्षषण्डं नानाविधैः पक्षिगणैरुपेतम्। वनं प्रयाता नु तदप्ययुक्त- मेकाकिनी सातिबिभेति भीरुः
खरं तर, फुललेल्या झाडांनी आणि विविध पक्ष्यांनी भरलेलं हे वन तिने पाहिलं असावं; पण ती इतकी भित्र्या आहे की, एकटी तिथे जाण्याची तिची हिंमतच होत नाही.
आदित्य भो लोककृताकृतज्ञ लोकस्य सत्यानृतकर्मसाक्षिन्। मम प्रिया सा क्व गता हृता वा शंसस्व मे शोकहतस्य सर्वम्
हे सूर्यदेवा, जगाचा निर्माण करणारा आणि सर्व घडामोडींचा खरा-खोटा साक्षीदार, माझी प्रिय सीता कुठे गेली किंवा तिला कोणी नेले का, हे मला सांग. या दुःखाने पछाडलेल्या मला सर्व काही स्पष्टपणे सांग.
लोकेषु सर्वेषु न नास्ति किंचिद् यत् ते न नित्यं विदितं भवेत् तत्। शंसस्व वायो कुलपालिनीं तां मृता हृता वा पथि वर्तते वा
हे वायुदेवा, या साऱ्या जगात असं काहीच नाही जे तुला नेहमी माहीत नसतं. आमच्या कुळाची राखण करणाऱ्या तिची खबर मला सांग—ती मेली आहे का, तिला कोणी नेलं का, की ती कुठेतरी भटकते आहे?
इतीव तं शोकविधेयदेहं रामं विसंज्ञं विलपन्तमेव। उवाच सौमित्रिरदीनसत्त्वो न्याय्ये स्थितः कालयुतं च वाक्यम्
अशा प्रकारे, शोकाने ग्रासलेला, शुद्ध हरपलेला आणि हंबरडा फोडणारा राम बोलत असताना, धीराचा आणि स्थिर मनाचा सौमित्र त्याला योग्य वेळी योग्य शब्दांनी समजावू लागला.
शोकं विसृज्याद्य धृतिं भजस्व सोत्साहता चास्तु विमार्गणेऽस्याः। उत्साहवन्तो हि नरा न लोके सीदन्ति कर्मस्वतिदुष्करेषु
आता शोक बाजूला ठेव आणि धैर्य धर. तिला शोधण्यासाठी मनात उमेद ठेव. कारण ज्यांच्या मनात उमेद असते, असे पुरुष जगात कितीही कठीण काम असलं तरी कधीच थकून बसत नाहीत.
इतीव सौमित्रिमुदग्रपौरुषं ब्रुवन्तमार्तो रघुवंशवर्धनः। न चिन्तयामास धृतिं विमुक्तवान् पुनश्च दुःखं महदभ्युपागमत्
सौमित्र धाडसी आणि ठाम शब्दांनी समजावत असतानाही, रघुकुळाचा हा दुःखी वंशज धैर्य धरू शकला नाही; त्याने धीर सोडला आणि पुन्हा मोठ्या दुःखाने ग्रासला गेला.
thumb|चतुःषष्ठितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे चतुःषष्ठितमः सर्गः ॥३-
श्रीवाल्मिकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील चौसष्टावा सर्ग ऐका.
स दीनो दीनया वाचा लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत्। शीघ्रं लक्ष्मण जानीहि गत्वा गोदावरीं नदीम्
तो खचलेला राम, दुःखी स्वरात लक्ष्मणाला म्हणाला, 'लक्ष्मणा, पटकन जा आणि गोदावरी नदीवर जाऊन काही समजते का ते बघ.'
अपि गोदावरीं सीता पद्मान्यानयितुं गता। एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः पुनरेव हि
'कदाचित सीता कमळे आणायला गोदावरीकडे गेली असेल.' रामाने असे सांगितल्यावर, लक्ष्मण पुन्हा एकदा,
नदीं गोदावरीं रम्यां जगाम लघुविक्रमः। तां लक्ष्मणस्तीर्थवतीं विचित्वा राममब्रवीत्
लक्ष्मण, हलक्या पावलांनी, सुंदर गोदावरी नदीकडे गेला. तिथल्या स्नानघाटांवर शोध घेतल्यावर तो परत आला आणि रामाला म्हणाला,
नैनां पश्यामि तीर्थेषु क्रोशतो न शृणोति मे। कं नु सा देशमापन्ना वैदेही क्लेशनाशिनी
'मला ती स्नानघाटांवर कुठेच दिसली नाही, आणि मी हाका मारल्या तरी ती काहीच उत्तर देत नाही. वैदेही, जी सगळ्यांचे दुःख दूर करते, कुठल्या प्रदेशात गेली असेल?'
नहि तं वेद्मि वै राम यत्र सा तनुमध्यमा। लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दीनः संतापमोहितः
'राम, मला खरंच माहीत नाही, ती सडपातळ कटी असलेली कुठे आहे.' लक्ष्मणाचे हे शब्द ऐकून राम फारच खचला, दुःख आणि गोंधळाने भरून गेला.
रामः समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम्। स तामुपस्थितो रामः क्व सीतेत्येवमब्रवीत्
राम स्वतःच गोदावरी नदीकडे गेला. तिथे पोहोचल्यावर, 'सीते, तू कुठे आहेस?' असे म्हणाला.
भूतानि राक्षसेन्द्रेण वधार्हेण हृतामपि। न तां शशंसू रामाय तथा गोदावरी नदी
राक्षसांचा राजा, जो मृत्यूसाठीच जन्मला होता, त्याने सीतेचे अपहरण केले असले तरी, तिथली जीवसृष्टी आणि गोदावरी नदीने रामाला काहीच सांगितले नाही.
ततः प्रचोदिता भूतैः शंस चास्मै प्रियामिति। न च सा ह्यवदत् सीतां पृष्टा रामेण शोचता
नंतर तिथल्या जीवांनी 'त्याला त्याची प्रियसी कुठे आहे ते सांग' असे सांगूनही, दुःखाने भरलेल्या रामाने विचारले तरी, त्या नदीने सीतेबद्दल काहीच सांगितले नाही.
रावणस्य च तद्रूपं कर्मापि च दुरात्मनः। ध्यात्वा भयात् तु वैदेहीं सा नदी न शशंस ह
रावणाचा रूप आणि त्या दुष्टाचा कृत्य आठवून, भीतीपोटी त्या नदीने वैदेहीबद्दल काहीच सांगितले नाही.
निराशस्तु तया नद्या सीताया दर्शने कृतः। उवाच रामः सौमित्रिं सीतादर्शनकर्शितः
त्या नदीने सीतेचे दर्शन न घडवल्यामुळे राम निराश झाला. सीतेचे दर्शन न झाल्याने तो फारच व्याकुळ झाला आणि सौमित्राला म्हणाला,
एषा गोदावरी सौम्य किंचिन्न प्रतिभाषते। किं नु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकं वचः
'ही गोदावरी, लक्ष्मणा, काहीच बोलत नाही. आता जनकाला भेटल्यावर मी काय सांगू?'
मातरं चैव वैदेह्या विना तामहमप्रियम्। या मे राज्यविहीनस्य वने वन्येन जीवतः
'आणि वैदेहीच्या आईला, तिच्याशिवाय, मी काय दुःखद शब्द सांगू? तीच माझ्या मनाला प्रिय होती, राज्य गमावून, वनात वन्य अन्नावर जगणाऱ्या मला.'
सर्वं व्यपानयच्छोकं वैदेही क्व नु सा गता। ज्ञातिवर्गविहीनस्य वैदेहीमप्यपश्यतः
जिच्या presence ने माझं सगळं दुःख दूर झालं, ती वैदेही कुठे गेली असेल? आता आप्तसंबंध नसताना, मला ती वैदेहीसुद्धा दिसत नाही.
मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जाग्रतः। मन्दाकिनीं जनस्थानमिमं प्रस्रवणं गिरिम्
माझ्यासाठी या रात्र्या जागून काढाव्या लागतील असं वाटतं, कारण मंदाकिनी, जनस्थान, हा झरा आणि हा डोंगर पाहत मी झोपणार नाही.
सर्वाण्यनुचरिष्यामि यदि सीता हि लभ्यते। एते महामृगा वीर मामीक्षन्ते पुनः पुनः
सीता मिळेल का हे पाहण्यासाठी मी सगळीकडे शोध घेईन; हे मोठे प्राणी, वीर, पुन्हा पुन्हा माझ्याकडे पाहत आहेत.
वक्तुकामा इह हि मे इङ्गितान्युपलक्षये। तांस्तु दृष्ट्वा नरव्याघ्रो राघवः प्रत्युवाच ह
इथे हे प्राणी जणू काही मला काहीतरी सांगायचं आहे असं त्यांच्या हालचालींवरून मला जाणवतं. त्यांना पाहून नरांमध्ये वाघ असलेला राघव त्यांना बोलला.
क्व सीतेति निरीक्षन् वै बाष्पसंरुद्धया गिरा। एवमुक्ता नरेन्द्रेण ते मृगाः सहसोत्थिताः
"सीता कुठे आहे?" असं म्हणत त्याने आजूबाजूला पाहिलं, आणि त्याचा आवाज अश्रूंनी दाटून आला. नरराजाने असं विचारल्यावर ते प्राणी एकदम उभे राहिले.
दक्षिणाभिमुखाः सर्वे दर्शयन्तो नभःस्थलम्। मैथिली ह्रियमाणा सा दिशं यामभ्यपद्यत
सर्व प्राणी दक्षिणेकडे तोंड करून आकाशाकडे बोट दाखवत होते—ज्या दिशेने मैथिलीला नेलं गेलं.
तेन मार्गेण गच्छन्तो निरीक्षन्ते नराधिपम्। येन मार्गं च भूमिं च निरीक्षन्ते स्म ते मृगाः
त्या मार्गाने चालत ते प्राणी पुन्हा पुन्हा नराधिपाकडे पाहत होते; ते प्राणी त्या वाटेकडे आणि जमिनीवर सतत नजर टाकत होते.
पुनर्नदन्तो गच्छन्ति लक्ष्मणेनोपलक्षिताः। तेषां वचनसर्वस्वं लक्षयामास चेङ्गितम्
ते पुन्हा पुन्हा आवाज करत पुढे जात होते, लक्ष्मणाने त्यांचं निरीक्षण केलं; आणि त्यांच्या सर्व हालचालींचा अर्थ त्याने ओळखला.
उवाच लक्ष्मणो धीमान् ज्येष्ठं भ्रातरमार्तवत्। क्व सीतेति त्वया पृष्टा यथेमे सहसोत्थिताः
लक्ष्मण, बुद्धिमान आणि करुणावान, आपल्या मोठ्या भावाला म्हणाला: "तुम्ही 'सीता कुठे आहे?' असं विचारताच हे प्राणी एकदम उभे राहिले."
दर्शयन्ति क्षितिं चैव दक्षिणां च दिशं मृगाः। साधु गच्छावहे देव दिशमेतां च नैर्ऋतीम्
"हे प्राणी जमिनीवर आणि दक्षिण दिशेकडे दाखवत आहेत; चला प्रभो, आपण या नैऋत्य दिशेला जाऊया."