कर्णिकारवनं भद्रे हसन्ती देवि सेवसे। अलं ते परिहासेन मम बाधावहेन वै
मृदूसीते, तू कर्णिकाराच्या बागेत हसत खेळतेस, देवी, पण हे हसणं आणि खेळणं माझ्या वेदनेत भर घालतंय. आता हे थांबव.
विशेषेणाश्रमस्थाने हासोऽयं न प्रशस्यते। अवगच्छामि ते शीलं परिहासप्रियं प्रिये
विशेषतः या आश्रमात असं हसणं योग्य नाही. पण प्रिय, मला माहित आहे, तुला खेळकरपणा आवडतो.
आगच्छ त्वं विशालाक्षि शून्योऽयमुटजस्तव। सुव्यक्तं राक्षसैः सीता भक्षिता वा हृतापि वा
विशाल डोळ्यांची सीते, ये, तुझं घर रिकामं आहे. नक्कीच राक्षसांनी सीतेला खाल्लं असावं किंवा पळवून नेलं असावं.
न हि सा विलपन्तं मामुपसम्प्रैति लक्ष्मण। एतानि मृगयूथानि साश्रुनेत्राणि लक्ष्मण
लक्ष्मणा, ती रडणाऱ्या मला जवळ येत नाही. बघ लक्ष्मणा, हे हरणांचे कळप, त्यांच्या डोळ्यांतही अश्रू आहेत.
शंसन्तीव हि मे देवीं भक्षितां रजनीचरैः। हा ममार्ये क्व यातासि हा साध्वि वरवर्णिनि
जणू हे हरणांचे कळप मला सांगत आहेत की, देवी रात्रभर हिंडणाऱ्या राक्षसांनी खाल्ली आहे. हाय माझ्या सोज्वळे, कुठे गेलीस? हाय, सद्गुणी आणि सुंदर सीते!
हा सकामाद्य कैकेयी देवि मेऽद्य भविष्यति। सीतया सह निर्यातो विना सीतामुपागतः
हाय, आज कैकेयीचा हेतू पूर्ण होईल, देवी, कारण मी सीतेशिवाय परत आलोय, जरी तिच्यासोबत निघालो होतो.
कथं नाम प्रवेक्ष्यामि शून्यमन्तःपुरं मम। निर्वीर्य इति लोको मां निर्दयश्चेति वक्ष्यति
मी माझ्या रिकाम्या अंतःपुरात कसा जाऊ? लोक म्हणतील मी शक्तिहीन आहे आणि माझ्या मनात दया नाही.
कातरत्वं प्रकाशं हि सीतापनयनेन मे। निवृत्तवनवासश्च जनकं मिथिलाधिपम्
सीतेच्या अपहरणामुळे माझं भीतीचं रूप सर्वांना दिसून आलं. आता मी वनवास संपवून मिथिलाधिपती जनकाकडे परत जातोय.
कुशलं परिपृच्छन्तं कथं शक्ष्ये निरीक्षितुम्। विदेहराजो नूनं मां दृष्ट्वा विरहितं तया
जनक राजा जेव्हा माझ्याकडे सीतेची कुशलता विचारेल, तेव्हा मी त्याच्याकडे कसा पाहू? कारण तो मला तिच्याशिवाय पाहील.
सुताविनाशसंतप्तो मोहस्य वशमेष्यति। अथवा न गमिष्यामि पुरीं भरतपालिताम्
मुलीच्या वियोगाने तो दुःखात बुडून जाईल. किंवा मीच भरताच्या राज्यातल्या नगरीत जाणार नाही.
स्वर्गोऽपि हि तया हीनः शून्य एव मतो मम। तन्मामुत्सृज्य हि वने गच्छायोध्यापुरीं शुभाम्
तिच्याशिवाय मला स्वर्गही ओकळा वाटतो. म्हणून, मला इथेच सोडून तू शुभ अयोध्या नगरीत परत जा.
न त्वहं तां विना सीतां जीवेयं हि कथंचन। गाढमाश्लिष्य भरतो वाच्यो मद्वचनात् त्वया
पण मी सीतेशिवाय कधीच जगू शकत नाही. भरताला घट्ट मिठी मार आणि माझं हे बोल त्याला सांग.
अनुज्ञातोऽसि रामेण पालयेति वसुंधराम्। अम्बा च मम कैकेयी सुमित्रा च त्वया विभो
रामाने तुला पृथ्वीचे राज्य करण्याची परवानगी दिली आहे. माझी आई कैकेयी आणि सुमित्रा, या दोघींची काळजी तू घ्यावी.
कौसल्या च यथान्यायमभिवाद्या ममाज्ञया। रक्षणीया प्रयत्नेन भवता सूक्तचारिणा
कौसल्येला योग्य रीतीने माझ्या आज्ञेने नमस्कार कर. तू सदाचाराने वागणारा आहेस, म्हणून तिचं जपणं तुझं कर्तव्य आहे.
सीतायाश्च विनाशोऽयं मम चामित्रसूदन। विस्तरेण जनन्या मे विनिवेद्यस्त्वया भवेत्
सीतेचा आणि माझा विनाश, हे शत्रूंचा संहार करणारा, तू माझ्या आईला सविस्तर सांगावा.
इति विलपति राघवे तु दीने वनमुपगम्य तया विना सुकेश्या। भयविकलमुखस्तु लक्ष्मणोऽपि व्यथितमना भृशमातुरो बभूव
राघव अश्रू ढाळत शोकात बुडाला असताना, सुंदर केसांची सीता जवळ नसल्याने, लक्ष्मणाचंही चेहरा भीतीने काळवंडला आणि त्याचं मन फारच व्याकुळ झालं.
thumb|त्रिषष्ठितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे त्रिषष्ठितमः सर्गः ॥३-
आता त्रिसष्टावा सर्ग ऐका. वाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील त्रिसष्टावा सर्ग.
स राजपुत्रः प्रियया विहीनः शोकेन मोहेन च पीड्यमानः। विषादयन् भ्रातरमार्तरूपो भूयो विषादं प्रविवेश तीव्रम्
तो राजपुत्र, आपल्या प्रियेशी दूर झाल्याने, शोक आणि गोंधळ याने त्रस्त झाला. त्याच्या दुःखी चेहऱ्यामुळे त्याचा भाऊही निराश झाला आणि पुन्हा तीव्र शोकात बुडून गेला.
स लक्ष्मणं शोकवशाभिपन्नं शोके निमग्नो विपुले तु रामः। उवाच वाक्यं व्यसनानुरूप- मुष्णं विनिःश्वस्य रुदन् सशोकम्
राम मोठ्या शोकात बुडाला होता, आणि लक्ष्मणही शोकाने ग्रासलेला होता. अशा वेळी रामाने खोल श्वास घेत, रडत, त्यांच्या दु:खाला साजेशी अशी वाक्ये लक्ष्मणाला सांगितली.
न मद्विधो दुष्कृतकर्मकारी मन्ये द्वितीयोऽस्ति वसुंधरायाम्। शोकानुशोको हि परम्पराया मामेति भिन्दन् हृदयं मनश्च
माझ्यासारखा पाप करणारा दुसरा कोणीही पृथ्वीवर नाही, असं मला वाटत नाही; कारण शोकावर शोक अशी सलग दुःखं माझं हृदय आणि मन छिन्नविछिन्न करत आहेत.
पूर्वं मया नूनमभीप्सितानि पापानि कर्माण्यसकृत्कृतानि। तत्रायमद्यापतितो विपाको दुःखेन दुःखं यदहं विशामि
नक्कीच मी पूर्वी वारंवार पाप केलं असावं; त्याचाच परिणाम म्हणून आज मी या दुःखात पडलो आहे, आणि एकामागून एक दुःख माझ्या वाट्याला येत आहे.
राज्यप्रणाशः स्वजनैर्वियोगः पितुर्विनाशो जननीवियोगः। सर्वाणि मे लक्ष्मण शोकवेग- मापूरयन्ति प्रविचिन्तितानि
राज्य गमावणं, आप्तांपासून दूर होणं, वडिलांचं निधन, आईपासून वेगळं होणं — हे सगळं लक्ष्मण, जेव्हा आठवतं, तेव्हा माझ्या मनात शोकाची लाट उसळते.
सर्वं तु दुःखं मम लक्ष्मणेदं शान्तं शरीरे वनमेत्य क्लेशम्। सीतावियोगात् पुनरप्युदीर्णं काष्ठैरिवाग्निः सहसोपदीप्तः
हे लक्ष्मण, हे सगळं दुःख मी वनात कष्ट सहन करून शांत केलं होतं; पण आता सीतेपासून वेगळं झाल्यामुळे, जणू कोरड्या लाकडात आग पेटावी तसं, हे दुःख पुन्हा उफाळून आलं आहे.
सा नूनमार्या मम राक्षसेन ह्यभ्याहृता खं समुपेत्य भीरुः। अपस्वरं सुस्वरविप्रलापा भयेन विक्रन्दितवत्यभीक्ष्णम्
ती सज्जन स्री, नक्कीच राक्षसाने आकाशात उचलून नेली असावी; भीतीने तिचा गोड आवाज बदलला असेल, आणि ती वारंवार घाबरून ओरडली असावी.
तौ लोहितस्य प्रियदर्शनस्य सदोचितावुत्तमचन्दनस्य। वृत्तौ स्तनौ शोणितपङ्कदिग्धौ नूनं प्रियाया मम नाभिपातः
माझ्या प्रियतेचे ते सुंदर, नेहमी चंदन लावलेले गोल स्तन, आता रक्त आणि चिखलाने माखले गेले असावेत — माझ्या प्रियेवर असं काहीतरी घडलं असावं.
तच्छ्लक्ष्णसुव्यक्तमृदुप्रलापं तस्या मुखं कुञ्चितकेशभारम्। रक्षोवशं नूनमुपागताया न भ्राजते राहुमुखे यथेन्दुः
तिचं कोमल, स्पष्ट, गोड बोलणारं आणि कुरळ्या केसांचं चेहरा, आता राक्षसाच्या ताब्यात गेल्यामुळे, जणू राहूने झाकलेल्या चंद्रासारखा तेजहीन झाला आहे.
तां हारपाशस्य सदोचितान्तां ग्रीवां प्रियाया मम सुव्रतायाः। रक्षांसि नूनं परिपीतवन्ति शून्ये हि भित्त्वा रुधिराशनानि
माझ्या सच्चरित्र प्रियतेच्या गळ्यातील नेहमी शोभणारा हार, तिच्या गळ्याला या निर्जन ठिकाणी रक्तपिपासू राक्षसांनी नक्कीच चावलं असावं.
मया विहीना विजने वने सा रक्षोभिराहृत्य विकृष्यमाणा। नूनं विनादं कुररीव दीना सा मुक्तवत्यायतकान्तनेत्रा
माझ्याविना या एकाकी वनात, ती राक्षसांनी पकडून ओढली गेली; आणि ती दीन कावळीसारखी हंबरली असावी, तिच्या लांब सुंदर डोळ्यांतून अश्रू वाहत असताना.
अस्मिन् मया सार्धमुदारशीला शिलातले पूर्वमुपोपविष्टा। कान्तस्मिता लक्ष्मण जातहासा त्वामाह सीता बहुवाक्यजातम्
इथेच, माझ्यासोबत, ती उत्तम वागणुकीची सीता पूर्वी दगडावर बसली होती; गोड हसत, लक्ष्मण, मोठ्याने हसून, तिने तुझ्याशी बऱ्याच गोष्टी बोलल्या.
गोदावरीयं सरितां वरिष्ठा प्रिया प्रियाया मम नित्यकालम्। अप्यत्र गच्छेदिति चिन्तयामि नैकाकिनी याति हि सा कदाचित्
ही गोदावरी, नद्यांमध्ये श्रेष्ठ, माझ्या प्रियेची नेहमी आवडती होती; ती तिथे गेली का, असं मला वाटतं, पण ती कधीच एकटी जात नाही.