एवं स विलपन् रामः सीताहरणकर्षितः। दीनः शोकसमाविष्टो मुहूर्तं विह्वलोऽभवत्
अशा प्रकारे सिता हरणाने व्याकुळ झालेला राम, दुःखाने ग्रासलेला, काही काळासाठी अगदी गोंधळून गेला.
स विह्वलितसर्वाङ्गो गतबुद्धिर्विचेतनः। निषसादातुरो दीनो निःश्वस्याशीतमायतम्
संपूर्ण शरीर थरथरत, मन हरवलेले, शुद्ध हरपलेला, तो दुःखी आणि व्याकुळ होऊन, खोल श्वास घेत, जमिनीवर बसला.
बहुशः स तु निःश्वस्य रामो राजीवलोचनः। हा प्रियेति विचुक्रोश बहुशो बाष्पगद्गदः
पुन्हा पुन्हा खोल श्वास घेत, कमळासारख्या डोळ्यांचा राम, 'हाय माझी प्रिया!' असे अश्रूंनी भरलेल्या कंठाने वारंवार आक्रोश करू लागला.
तं सान्त्वयामास ततो लक्ष्मणः प्रियबान्धवम्। बहुप्रकारं शोकार्तः प्रश्रितः प्रश्रिताञ्जलिः
मग दुःखाने व्याकुळ झालेला, हात जोडून, लक्ष्मण, आपल्या प्रिय भावाला अनेक प्रकारे समजावू लागला.
अनादृत्य तु तद् वाक्यं लक्ष्मणोष्ठपुटच्युतम्। अपश्यंस्तां प्रियां सीतां प्राक्रोशत् स पुनः पुनः
पण लक्ष्मणाच्या ओठांवरून पडलेल्या त्या शब्दांकडे दुर्लक्ष करून, आपल्या प्रिय सीतेचा शोध न लागल्याने, तो पुन्हा पुन्हा तिच्यासाठी आक्रोश करू लागला.
thumb|द्विषष्ठितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे द्विषष्ठितमः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मिकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील बासष्टावा सर्ग ऐका.
सीतामपश्यन् धर्मात्मा शोकोपहतचेतनः। विललाप महाबाहू रामः कमललोचनः
सीता दिसत नाही म्हणून, धर्मशील रामाचा मन शोकाने भरून गेलं. कमलासारख्या डोळ्यांचा, बलवान राम मोठ्या वेदनेने रडू लागला.
पश्यन्निव च तां सीतामपश्यन्मन्मथार्दितः। उवाच राघवो वाक्यं विलापाश्रयदुर्वचम्
प्रेमाने व्याकुळ झालेला राम, जणू काही सीता समोर आहे असं वाटत असूनही, तिला दिसत नाही म्हणून, दुःखाने बोलणंही कठीण झालं, असं काही बोलू लागला.
त्वमशोकस्य शाखाभिः पुष्पप्रियतरा प्रिये। आवृणोषि शरीरं ते मम शोकविवर्धनी
प्रिय सीते, तू अशोकाच्या फांद्या आणि फुलांनी आपलं शरीर झाकलं आहेस, पण त्या फुलांनी माझा शोकच वाढतोय.
कदलीकाण्डसदृशौ कदल्या संवृतावुभौ। ऊरू पश्यामि ते देवि नासि शक्ता निगूहितुम्
देवी, तुझे दोन्ही मांड्या केळीच्या खोडांसारख्या दिसतात, जरी केळीच्या पानांनी झाकल्या असल्या तरी, त्या मला दिसतातच. तू त्या लपवू शकत नाहीस.
कर्णिकारवनं भद्रे हसन्ती देवि सेवसे। अलं ते परिहासेन मम बाधावहेन वै
मृदूसीते, तू कर्णिकाराच्या बागेत हसत खेळतेस, देवी, पण हे हसणं आणि खेळणं माझ्या वेदनेत भर घालतंय. आता हे थांबव.
विशेषेणाश्रमस्थाने हासोऽयं न प्रशस्यते। अवगच्छामि ते शीलं परिहासप्रियं प्रिये
विशेषतः या आश्रमात असं हसणं योग्य नाही. पण प्रिय, मला माहित आहे, तुला खेळकरपणा आवडतो.
आगच्छ त्वं विशालाक्षि शून्योऽयमुटजस्तव। सुव्यक्तं राक्षसैः सीता भक्षिता वा हृतापि वा
विशाल डोळ्यांची सीते, ये, तुझं घर रिकामं आहे. नक्कीच राक्षसांनी सीतेला खाल्लं असावं किंवा पळवून नेलं असावं.
न हि सा विलपन्तं मामुपसम्प्रैति लक्ष्मण। एतानि मृगयूथानि साश्रुनेत्राणि लक्ष्मण
लक्ष्मणा, ती रडणाऱ्या मला जवळ येत नाही. बघ लक्ष्मणा, हे हरणांचे कळप, त्यांच्या डोळ्यांतही अश्रू आहेत.
शंसन्तीव हि मे देवीं भक्षितां रजनीचरैः। हा ममार्ये क्व यातासि हा साध्वि वरवर्णिनि
जणू हे हरणांचे कळप मला सांगत आहेत की, देवी रात्रभर हिंडणाऱ्या राक्षसांनी खाल्ली आहे. हाय माझ्या सोज्वळे, कुठे गेलीस? हाय, सद्गुणी आणि सुंदर सीते!
हा सकामाद्य कैकेयी देवि मेऽद्य भविष्यति। सीतया सह निर्यातो विना सीतामुपागतः
हाय, आज कैकेयीचा हेतू पूर्ण होईल, देवी, कारण मी सीतेशिवाय परत आलोय, जरी तिच्यासोबत निघालो होतो.
कथं नाम प्रवेक्ष्यामि शून्यमन्तःपुरं मम। निर्वीर्य इति लोको मां निर्दयश्चेति वक्ष्यति
मी माझ्या रिकाम्या अंतःपुरात कसा जाऊ? लोक म्हणतील मी शक्तिहीन आहे आणि माझ्या मनात दया नाही.
कातरत्वं प्रकाशं हि सीतापनयनेन मे। निवृत्तवनवासश्च जनकं मिथिलाधिपम्
सीतेच्या अपहरणामुळे माझं भीतीचं रूप सर्वांना दिसून आलं. आता मी वनवास संपवून मिथिलाधिपती जनकाकडे परत जातोय.
कुशलं परिपृच्छन्तं कथं शक्ष्ये निरीक्षितुम्। विदेहराजो नूनं मां दृष्ट्वा विरहितं तया
जनक राजा जेव्हा माझ्याकडे सीतेची कुशलता विचारेल, तेव्हा मी त्याच्याकडे कसा पाहू? कारण तो मला तिच्याशिवाय पाहील.
सुताविनाशसंतप्तो मोहस्य वशमेष्यति। अथवा न गमिष्यामि पुरीं भरतपालिताम्
मुलीच्या वियोगाने तो दुःखात बुडून जाईल. किंवा मीच भरताच्या राज्यातल्या नगरीत जाणार नाही.
स्वर्गोऽपि हि तया हीनः शून्य एव मतो मम। तन्मामुत्सृज्य हि वने गच्छायोध्यापुरीं शुभाम्
तिच्याशिवाय मला स्वर्गही ओकळा वाटतो. म्हणून, मला इथेच सोडून तू शुभ अयोध्या नगरीत परत जा.
न त्वहं तां विना सीतां जीवेयं हि कथंचन। गाढमाश्लिष्य भरतो वाच्यो मद्वचनात् त्वया
पण मी सीतेशिवाय कधीच जगू शकत नाही. भरताला घट्ट मिठी मार आणि माझं हे बोल त्याला सांग.
अनुज्ञातोऽसि रामेण पालयेति वसुंधराम्। अम्बा च मम कैकेयी सुमित्रा च त्वया विभो
रामाने तुला पृथ्वीचे राज्य करण्याची परवानगी दिली आहे. माझी आई कैकेयी आणि सुमित्रा, या दोघींची काळजी तू घ्यावी.
कौसल्या च यथान्यायमभिवाद्या ममाज्ञया। रक्षणीया प्रयत्नेन भवता सूक्तचारिणा
कौसल्येला योग्य रीतीने माझ्या आज्ञेने नमस्कार कर. तू सदाचाराने वागणारा आहेस, म्हणून तिचं जपणं तुझं कर्तव्य आहे.
सीतायाश्च विनाशोऽयं मम चामित्रसूदन। विस्तरेण जनन्या मे विनिवेद्यस्त्वया भवेत्
सीतेचा आणि माझा विनाश, हे शत्रूंचा संहार करणारा, तू माझ्या आईला सविस्तर सांगावा.
इति विलपति राघवे तु दीने वनमुपगम्य तया विना सुकेश्या। भयविकलमुखस्तु लक्ष्मणोऽपि व्यथितमना भृशमातुरो बभूव
राघव अश्रू ढाळत शोकात बुडाला असताना, सुंदर केसांची सीता जवळ नसल्याने, लक्ष्मणाचंही चेहरा भीतीने काळवंडला आणि त्याचं मन फारच व्याकुळ झालं.
thumb|त्रिषष्ठितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे त्रिषष्ठितमः सर्गः ॥३-
आता त्रिसष्टावा सर्ग ऐका. वाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील त्रिसष्टावा सर्ग.
स राजपुत्रः प्रियया विहीनः शोकेन मोहेन च पीड्यमानः। विषादयन् भ्रातरमार्तरूपो भूयो विषादं प्रविवेश तीव्रम्
तो राजपुत्र, आपल्या प्रियेशी दूर झाल्याने, शोक आणि गोंधळ याने त्रस्त झाला. त्याच्या दुःखी चेहऱ्यामुळे त्याचा भाऊही निराश झाला आणि पुन्हा तीव्र शोकात बुडून गेला.
स लक्ष्मणं शोकवशाभिपन्नं शोके निमग्नो विपुले तु रामः। उवाच वाक्यं व्यसनानुरूप- मुष्णं विनिःश्वस्य रुदन् सशोकम्
राम मोठ्या शोकात बुडाला होता, आणि लक्ष्मणही शोकाने ग्रासलेला होता. अशा वेळी रामाने खोल श्वास घेत, रडत, त्यांच्या दु:खाला साजेशी अशी वाक्ये लक्ष्मणाला सांगितली.
न मद्विधो दुष्कृतकर्मकारी मन्ये द्वितीयोऽस्ति वसुंधरायाम्। शोकानुशोको हि परम्पराया मामेति भिन्दन् हृदयं मनश्च
माझ्यासारखा पाप करणारा दुसरा कोणीही पृथ्वीवर नाही, असं मला वाटत नाही; कारण शोकावर शोक अशी सलग दुःखं माझं हृदय आणि मन छिन्नविछिन्न करत आहेत.