जिज्ञासमाना वैदेही त्वां मां च पुरुषर्षभ। तस्या ह्यन्वेषणे श्रीमन् क्षिप्रमेव यतावहे
वैदेही कदाचित तुला आणि मलाही शोधत असावी, हे पुरुषश्रेष्ठा. म्हणून, हे तेजस्वी, आपण दोघांनीही तिला शोधण्यासाठी लवकर प्रयत्न करायला हवेत.
वनं सर्वं विचिनुवो यत्र सा जनकात्मजा। मन्यसे यदि काकुत्स्थ मा स्म शोके मनः कृथाः
आपण हे सगळं जंगल शोधूया, जिथे जनकनंदिनी असू शकते. हे काकुत्स्था, तुला वाटत असेल तर, शोकाने मनावर ताबा घेऊ देऊ नकोस.
एवमुक्तः स सौहार्दाल्लक्ष्मणेन समाहितः। सह सौमित्रिणा रामो विचेतुमुपचक्रमे
लक्ष्मणाने मैत्रीभावाने असे सांगितल्यावर, राम मनाने स्थिर राहून, सुमित्रानंदनासोबत तिला शोधायला निघाला.
तौ वनानि गिरींश्चैव सरितश्च सरांसि च। निखिलेन विचिन्वन्तौ सीतां दशरथात्मजौ
दशरथपुत्र दोघेही, सीतेच्या शोधात, जंगलं, डोंगर, नद्या आणि तळी सगळीकडे बारकाईने फिरले.
तस्य शैलस्य सानूनि शिलाश्च शिखराणि च। निखिलेन विचिन्वन्तौ नैव तामभिजग्मतुः
त्या डोंगराच्या सगळ्या उतारांवर, दगडांवर आणि शिखरांवर त्यांनी शोध घेतला, पण त्यांना ती कुठेच सापडली नाही.
विचित्य सर्वतः शैलं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्। नेह पश्यामि सौमित्रे वैदेहीं पर्वते शुभाम्
संपूर्ण डोंगर शोधून झाल्यावर, राम लक्ष्मणाला म्हणाला, 'हे सुमित्रानंदना, या डोंगरावर मला शुभ्र वैदेही दिसत नाही.'
ततो दुःखाभिसंतप्तो लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्। विचरन् दण्डकारण्यं भ्रातरं दीप्ततेजसम्
मग दुःखाने व्याकुळ झालेला लक्ष्मण, दंडकारण्यात भटकताना, आपल्या तेजस्वी भावाला म्हणाला.
प्राप्स्यसे त्वं महाप्राज्ञ मैथिलीं जनकात्मजाम्। यथा विष्णुर्महाबाहुर्बलिं बद्ध्वा महीमिमाम्
हे महाप्राज्ञ, जसा महाबली विष्णूने बळीला बांधून ही पृथ्वी पुन्हा मिळवली, तशीच तूही जनकनंदिनी मैथिलीला नक्की परत मिळवशील.
एवमुक्तस्तु वीरेण लक्ष्मणेन स राघवः। उवाच दीनया वाचा दुःखाभिहतचेतनः
वीर लक्ष्मणाने असे म्हटल्यावर, राघव दुःखाने भरलेल्या मनाने, क्षीण आवाजात उत्तर दिले.
वनं सुविचितं सर्वं पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः। गिरिश्चायं महाप्राज्ञ बहुकन्दरनिर्झरः। नहि पश्यामि वैदेहीं प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्
संपूर्ण जंगल सुंदर कमळांनी फुललेल्या तळ्यांनी आणि सावलीच्या डोंगरांनी भरलेलं आहे, अनेक गुहा आणि झरे असलेला हा डोंगरही आहे, पण मला माझ्या प्राणांपेक्षा प्रिय असलेली वैदेही कुठेच दिसत नाही.
एवं स विलपन् रामः सीताहरणकर्षितः। दीनः शोकसमाविष्टो मुहूर्तं विह्वलोऽभवत्
अशा प्रकारे सिता हरणाने व्याकुळ झालेला राम, दुःखाने ग्रासलेला, काही काळासाठी अगदी गोंधळून गेला.
स विह्वलितसर्वाङ्गो गतबुद्धिर्विचेतनः। निषसादातुरो दीनो निःश्वस्याशीतमायतम्
संपूर्ण शरीर थरथरत, मन हरवलेले, शुद्ध हरपलेला, तो दुःखी आणि व्याकुळ होऊन, खोल श्वास घेत, जमिनीवर बसला.
बहुशः स तु निःश्वस्य रामो राजीवलोचनः। हा प्रियेति विचुक्रोश बहुशो बाष्पगद्गदः
पुन्हा पुन्हा खोल श्वास घेत, कमळासारख्या डोळ्यांचा राम, 'हाय माझी प्रिया!' असे अश्रूंनी भरलेल्या कंठाने वारंवार आक्रोश करू लागला.
तं सान्त्वयामास ततो लक्ष्मणः प्रियबान्धवम्। बहुप्रकारं शोकार्तः प्रश्रितः प्रश्रिताञ्जलिः
मग दुःखाने व्याकुळ झालेला, हात जोडून, लक्ष्मण, आपल्या प्रिय भावाला अनेक प्रकारे समजावू लागला.
अनादृत्य तु तद् वाक्यं लक्ष्मणोष्ठपुटच्युतम्। अपश्यंस्तां प्रियां सीतां प्राक्रोशत् स पुनः पुनः
पण लक्ष्मणाच्या ओठांवरून पडलेल्या त्या शब्दांकडे दुर्लक्ष करून, आपल्या प्रिय सीतेचा शोध न लागल्याने, तो पुन्हा पुन्हा तिच्यासाठी आक्रोश करू लागला.
thumb|द्विषष्ठितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे द्विषष्ठितमः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मिकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील बासष्टावा सर्ग ऐका.
सीतामपश्यन् धर्मात्मा शोकोपहतचेतनः। विललाप महाबाहू रामः कमललोचनः
सीता दिसत नाही म्हणून, धर्मशील रामाचा मन शोकाने भरून गेलं. कमलासारख्या डोळ्यांचा, बलवान राम मोठ्या वेदनेने रडू लागला.
पश्यन्निव च तां सीतामपश्यन्मन्मथार्दितः। उवाच राघवो वाक्यं विलापाश्रयदुर्वचम्
प्रेमाने व्याकुळ झालेला राम, जणू काही सीता समोर आहे असं वाटत असूनही, तिला दिसत नाही म्हणून, दुःखाने बोलणंही कठीण झालं, असं काही बोलू लागला.
त्वमशोकस्य शाखाभिः पुष्पप्रियतरा प्रिये। आवृणोषि शरीरं ते मम शोकविवर्धनी
प्रिय सीते, तू अशोकाच्या फांद्या आणि फुलांनी आपलं शरीर झाकलं आहेस, पण त्या फुलांनी माझा शोकच वाढतोय.
कदलीकाण्डसदृशौ कदल्या संवृतावुभौ। ऊरू पश्यामि ते देवि नासि शक्ता निगूहितुम्
देवी, तुझे दोन्ही मांड्या केळीच्या खोडांसारख्या दिसतात, जरी केळीच्या पानांनी झाकल्या असल्या तरी, त्या मला दिसतातच. तू त्या लपवू शकत नाहीस.
कर्णिकारवनं भद्रे हसन्ती देवि सेवसे। अलं ते परिहासेन मम बाधावहेन वै
मृदूसीते, तू कर्णिकाराच्या बागेत हसत खेळतेस, देवी, पण हे हसणं आणि खेळणं माझ्या वेदनेत भर घालतंय. आता हे थांबव.
विशेषेणाश्रमस्थाने हासोऽयं न प्रशस्यते। अवगच्छामि ते शीलं परिहासप्रियं प्रिये
विशेषतः या आश्रमात असं हसणं योग्य नाही. पण प्रिय, मला माहित आहे, तुला खेळकरपणा आवडतो.
आगच्छ त्वं विशालाक्षि शून्योऽयमुटजस्तव। सुव्यक्तं राक्षसैः सीता भक्षिता वा हृतापि वा
विशाल डोळ्यांची सीते, ये, तुझं घर रिकामं आहे. नक्कीच राक्षसांनी सीतेला खाल्लं असावं किंवा पळवून नेलं असावं.
न हि सा विलपन्तं मामुपसम्प्रैति लक्ष्मण। एतानि मृगयूथानि साश्रुनेत्राणि लक्ष्मण
लक्ष्मणा, ती रडणाऱ्या मला जवळ येत नाही. बघ लक्ष्मणा, हे हरणांचे कळप, त्यांच्या डोळ्यांतही अश्रू आहेत.
शंसन्तीव हि मे देवीं भक्षितां रजनीचरैः। हा ममार्ये क्व यातासि हा साध्वि वरवर्णिनि
जणू हे हरणांचे कळप मला सांगत आहेत की, देवी रात्रभर हिंडणाऱ्या राक्षसांनी खाल्ली आहे. हाय माझ्या सोज्वळे, कुठे गेलीस? हाय, सद्गुणी आणि सुंदर सीते!
हा सकामाद्य कैकेयी देवि मेऽद्य भविष्यति। सीतया सह निर्यातो विना सीतामुपागतः
हाय, आज कैकेयीचा हेतू पूर्ण होईल, देवी, कारण मी सीतेशिवाय परत आलोय, जरी तिच्यासोबत निघालो होतो.
कथं नाम प्रवेक्ष्यामि शून्यमन्तःपुरं मम। निर्वीर्य इति लोको मां निर्दयश्चेति वक्ष्यति
मी माझ्या रिकाम्या अंतःपुरात कसा जाऊ? लोक म्हणतील मी शक्तिहीन आहे आणि माझ्या मनात दया नाही.
कातरत्वं प्रकाशं हि सीतापनयनेन मे। निवृत्तवनवासश्च जनकं मिथिलाधिपम्
सीतेच्या अपहरणामुळे माझं भीतीचं रूप सर्वांना दिसून आलं. आता मी वनवास संपवून मिथिलाधिपती जनकाकडे परत जातोय.
कुशलं परिपृच्छन्तं कथं शक्ष्ये निरीक्षितुम्। विदेहराजो नूनं मां दृष्ट्वा विरहितं तया
जनक राजा जेव्हा माझ्याकडे सीतेची कुशलता विचारेल, तेव्हा मी त्याच्याकडे कसा पाहू? कारण तो मला तिच्याशिवाय पाहील.
सुताविनाशसंतप्तो मोहस्य वशमेष्यति। अथवा न गमिष्यामि पुरीं भरतपालिताम्
मुलीच्या वियोगाने तो दुःखात बुडून जाईल. किंवा मीच भरताच्या राज्यातल्या नगरीत जाणार नाही.