अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीं संनिरीक्ष्य च सर्वशः। उवाच रामः प्राक्रुश्य प्रगृह्य रुचिरौ भुजौ
तेथे वैदेही कुठेच दिसली नाही, सगळीकडे शोधूनही. मग रामाने आपल्या सुंदर बाहू घट्ट धरून मोठ्याने हाक मारली.
क्व नु लक्ष्मण वैदेही कं वा देशमितो गता। केनाहृता वा सौमित्रे भक्षिता केन वा प्रिया
'लक्ष्मणा, वैदेही कुठे गेली? ती इथून कोणत्या दिशेला गेली असेल? कोणीतरी माझ्या प्रियेचा अपहरण केला का, सौमित्रा? की तिला कुणी खाल्ली?'
वृक्षेणावार्य यदि मां सीते हसितुमिच्छसि। अलं ते हसितेनाद्य मां भजस्व सुदुःखितम्
'सीते, जर तू झाडामागे लपून माझी थट्टा करत असशील, तर आज पुरे झाली तुझी गंमत. मी फार दुःखी आहे—माझ्याकडे ये.'
यैः परिक्रीडसे सीते विश्वस्तैर्मृगपोतकैः। एते हीनास्त्वया सौम्ये ध्यायन्त्यस्राविलेक्षणाः
'सीते, ज्या कोमल डोळ्यांच्या, निरागस हरणांच्या पिल्लांसोबत तू खेळायचीस, ते आता तुझ्याविना इथे बसून, डोळ्यांत अश्रू घेऊन तुझी आठवण काढत आहेत.'
सीतया रहितोऽहं वै नहि जीवामि लक्ष्मण। वृतं शोकेन महता सीताहरणजेन माम्
'लक्ष्मणा, सीतेशिवाय मी जगू शकत नाही. तिच्या अपहरणामुळे मला मोठ्या दुःखाने वेढलं आहे.'
परलोके महाराजो नूनं द्रक्ष्यति मे पिता। कथं प्रतिज्ञां संश्रुत्य मया त्वमभियोजितः
'पुढच्या जन्मात माझे वडील, तो मोठा राजा, मला नक्कीच पाहतील. मी दिलेली शपथ लक्षात ठेवून, तुला मी कसा जबाबदारी दिली?'
अपूरयित्वा तं कालं मत्सकाशमिहागतः। कामवृत्तमनार्यं वा मृषावादिनमेव च
'जो वेळ पूर्ण न करता, माझ्याकडे येतो, किंवा स्वार्थी, नीच वागणूक दाखवतो, किंवा खोटं बोलतो—'
धिक् त्वामिति परे लोके व्यक्तं वक्ष्यति मे पिता। विवशं शोकसंतप्तं दीनं भग्नमनोरथम्
'माझे वडील त्या दुसऱ्या जगात नक्की म्हणतील—'तुझं वाईट झालं', कारण मी हतबल, दुःखाने व्याकुळ, निराश, आणि माझ्या आशा तुटलेल्या आहेत.'
मामिहोत्सृज्य करुणं कीर्तिर्नरमिवानृजुम्। क्व गच्छसि वरारोहे मा मोत्सृज सुमध्यमे
'मला इथे दुःखात सोडून, तू कुठे चाललीस, सुंदर कटी असलेल्या? मला सोडू नकोस, सुडौल मध्य असलेल्या, जशी कीर्ती वाईट माणसाला सोडून जाते.'
त्वया विरहितश्चाहं त्यक्ष्ये जीवितमात्मनः। इतीव विलपन् रामः सीतादर्शनलालसः
'तुझ्याविना मी माझं जीवन संपवीन'—अशी आर्त हाक मारत राम, सीतेच्या दर्शनासाठी तळमळत राहिला.
न ददर्श सुदुःखार्तो राघवो जनकात्मजाम्। अनासादयमानं तं सीतां शोकपरायणम्
खूप दुःखाने ग्रासलेला राघव सीता, जनककन्या, दिसत नव्हती. ती कुठेच दिसत नव्हती आणि शोकातच बुडाली होती.
पङ्कमासाद्य विपुलं सीदन्तमिव कुञ्जरम्। लक्ष्मणो राममत्यर्थमुवाच हितकाम्यया
राम मोठ्या दुःखात, जणू खोल चिखलात अडकलेल्या हत्तीप्रमाणे दिसत होता. ते पाहून लक्ष्मणाने त्याच्या भल्यासाठी प्रेमाने बोलायला सुरुवात केली.
मा विषादं महाबुद्धे कुरु यत्नं मया सह। इदं गिरिवरं वीर बहुकन्दरशोभितम्
'महाबुद्धी, तू निराश होऊ नकोस. माझ्यासोबत प्रयत्न कर. हे डोंगर सुंदर गुहांनी सजलेले आहे, वीर.'
प्रियकाननसंचारा वनोन्मत्ता च मैथिली। सा वनं वा प्रविष्टा स्यान्नलिनीं वा सुपुष्पिताम्
मैथिलीला तिच्या आवडत्या जंगलात भटकायला फार आनंद वाटतो आणि ती त्या वनात अगदी रमली आहे. कदाचित ती आताच कुठल्या तरी फुललेल्या कमळांच्या तळ्यात किंवा पुन्हा त्या सुंदर वनात गेली असेल.
सरितं वापि सम्प्राप्ता मीनवञ्जुलसेविताम्। वित्रासयितुकामा वा लीना स्यात् कानने क्वचित्
किंवा ती मासे आणि सुंदर पक्षांनी भरलेल्या एखाद्या नदीवर पोहोचली असेल, किंवा आपल्याला घाबरवण्यासाठी ती कुठेतरी या जंगलात लपली असेल.
जिज्ञासमाना वैदेही त्वां मां च पुरुषर्षभ। तस्या ह्यन्वेषणे श्रीमन् क्षिप्रमेव यतावहे
वैदेही कदाचित तुला आणि मलाही शोधत असावी, हे पुरुषश्रेष्ठा. म्हणून, हे तेजस्वी, आपण दोघांनीही तिला शोधण्यासाठी लवकर प्रयत्न करायला हवेत.
वनं सर्वं विचिनुवो यत्र सा जनकात्मजा। मन्यसे यदि काकुत्स्थ मा स्म शोके मनः कृथाः
आपण हे सगळं जंगल शोधूया, जिथे जनकनंदिनी असू शकते. हे काकुत्स्था, तुला वाटत असेल तर, शोकाने मनावर ताबा घेऊ देऊ नकोस.
एवमुक्तः स सौहार्दाल्लक्ष्मणेन समाहितः। सह सौमित्रिणा रामो विचेतुमुपचक्रमे
लक्ष्मणाने मैत्रीभावाने असे सांगितल्यावर, राम मनाने स्थिर राहून, सुमित्रानंदनासोबत तिला शोधायला निघाला.
तौ वनानि गिरींश्चैव सरितश्च सरांसि च। निखिलेन विचिन्वन्तौ सीतां दशरथात्मजौ
दशरथपुत्र दोघेही, सीतेच्या शोधात, जंगलं, डोंगर, नद्या आणि तळी सगळीकडे बारकाईने फिरले.
तस्य शैलस्य सानूनि शिलाश्च शिखराणि च। निखिलेन विचिन्वन्तौ नैव तामभिजग्मतुः
त्या डोंगराच्या सगळ्या उतारांवर, दगडांवर आणि शिखरांवर त्यांनी शोध घेतला, पण त्यांना ती कुठेच सापडली नाही.
विचित्य सर्वतः शैलं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्। नेह पश्यामि सौमित्रे वैदेहीं पर्वते शुभाम्
संपूर्ण डोंगर शोधून झाल्यावर, राम लक्ष्मणाला म्हणाला, 'हे सुमित्रानंदना, या डोंगरावर मला शुभ्र वैदेही दिसत नाही.'
ततो दुःखाभिसंतप्तो लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्। विचरन् दण्डकारण्यं भ्रातरं दीप्ततेजसम्
मग दुःखाने व्याकुळ झालेला लक्ष्मण, दंडकारण्यात भटकताना, आपल्या तेजस्वी भावाला म्हणाला.
प्राप्स्यसे त्वं महाप्राज्ञ मैथिलीं जनकात्मजाम्। यथा विष्णुर्महाबाहुर्बलिं बद्ध्वा महीमिमाम्
हे महाप्राज्ञ, जसा महाबली विष्णूने बळीला बांधून ही पृथ्वी पुन्हा मिळवली, तशीच तूही जनकनंदिनी मैथिलीला नक्की परत मिळवशील.
एवमुक्तस्तु वीरेण लक्ष्मणेन स राघवः। उवाच दीनया वाचा दुःखाभिहतचेतनः
वीर लक्ष्मणाने असे म्हटल्यावर, राघव दुःखाने भरलेल्या मनाने, क्षीण आवाजात उत्तर दिले.
वनं सुविचितं सर्वं पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः। गिरिश्चायं महाप्राज्ञ बहुकन्दरनिर्झरः। नहि पश्यामि वैदेहीं प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्
संपूर्ण जंगल सुंदर कमळांनी फुललेल्या तळ्यांनी आणि सावलीच्या डोंगरांनी भरलेलं आहे, अनेक गुहा आणि झरे असलेला हा डोंगरही आहे, पण मला माझ्या प्राणांपेक्षा प्रिय असलेली वैदेही कुठेच दिसत नाही.
एवं स विलपन् रामः सीताहरणकर्षितः। दीनः शोकसमाविष्टो मुहूर्तं विह्वलोऽभवत्
अशा प्रकारे सिता हरणाने व्याकुळ झालेला राम, दुःखाने ग्रासलेला, काही काळासाठी अगदी गोंधळून गेला.
स विह्वलितसर्वाङ्गो गतबुद्धिर्विचेतनः। निषसादातुरो दीनो निःश्वस्याशीतमायतम्
संपूर्ण शरीर थरथरत, मन हरवलेले, शुद्ध हरपलेला, तो दुःखी आणि व्याकुळ होऊन, खोल श्वास घेत, जमिनीवर बसला.
बहुशः स तु निःश्वस्य रामो राजीवलोचनः। हा प्रियेति विचुक्रोश बहुशो बाष्पगद्गदः
पुन्हा पुन्हा खोल श्वास घेत, कमळासारख्या डोळ्यांचा राम, 'हाय माझी प्रिया!' असे अश्रूंनी भरलेल्या कंठाने वारंवार आक्रोश करू लागला.
तं सान्त्वयामास ततो लक्ष्मणः प्रियबान्धवम्। बहुप्रकारं शोकार्तः प्रश्रितः प्रश्रिताञ्जलिः
मग दुःखाने व्याकुळ झालेला, हात जोडून, लक्ष्मण, आपल्या प्रिय भावाला अनेक प्रकारे समजावू लागला.
अनादृत्य तु तद् वाक्यं लक्ष्मणोष्ठपुटच्युतम्। अपश्यंस्तां प्रियां सीतां प्राक्रोशत् स पुनः पुनः
पण लक्ष्मणाच्या ओठांवरून पडलेल्या त्या शब्दांकडे दुर्लक्ष करून, आपल्या प्रिय सीतेचा शोध न लागल्याने, तो पुन्हा पुन्हा तिच्यासाठी आक्रोश करू लागला.