किं धावसि प्रिये नूनं दृष्टासि कमलेक्षणे। वृक्षैराच्छाद्य चात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे
प्रियेस, का पळतेस? कमलासारख्या डोळ्यांनो, नक्कीच मी तुला पाहिलं आहे. झाडांच्या आड लपून का मला उत्तर देत नाहीस?
तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न तेऽस्ति करुणा मयि। नात्यर्थं हास्यशीलासि किमर्थं मामुपेक्षसे
थांब, थांब, सुंदर अंगे, तुझ्या मनात माझ्याबद्दल दया नाही. तू फार हसणारी नाहीस, मग मला दुर्लक्ष का करतेस?
पीतकौशेयकेनासि सूचिता वरवर्णिनि। धावन्त्यपि मया दृष्टा तिष्ठ यद्यस्ति सौहृदम्
पिवळ्या रेशमी वस्त्रामुळे तू मला दिसलीस, गोऱ्या अंगाची. पळत असलीस तरी मी तुला पाहिलं. जर मैत्री असेल तर थांब.
नैव सा नूनमथवा हिंसिता चारुहासिनी। कृच्छ्रं प्राप्तं न मां नूनं यथोपेक्षितुमर्हति
ती सुंदर हास्य असलेली नक्कीच कुणी त्रास दिली नाही. संकटात सापडली असती, तरी मला अशी दुर्लक्ष केली नसती.
व्यक्तं सा भक्षिता बाला राक्षसैः पिशिताशनैः। विभज्याङ्गानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया
नक्कीच ती कोवळी माझी प्रिया, माझ्याविना, मांस खाणाऱ्या राक्षसांनी फाडून खाल्ली असावी.
नूनं तच्छुभदन्तोष्ठं सुनासं शुभकुण्डलम्। पूर्णचन्द्रनिभं ग्रस्तं मुखं निष्प्रभतां गतम्
नक्कीच, ती सुंदर दात, ओठ, नाक आणि छान कुंडलं असलेलं पूर्णचंद्रासारखं तिचं मुख, राक्षसांनी गिळून टाकलं आणि त्याचं तेज हरपलं.
सा हि चम्पकवर्णाभा ग्रीवा ग्रैवेयकोचिता। कोमला विलपन्त्यास्तु कान्ताया भक्षिता शुभा
ती चंपकासारख्या रंगाची, गळ्यात हार असलेली, कोमल गळ्याची, रडणाऱ्या माझ्या प्रियेची सुंदर गळा, राक्षसांनी खाल्ली असावी.
नूनं विक्षिप्यमाणौ तौ बाहू पल्लवकोमलौ। भक्षितौ वेपमानाग्रौ सहस्ताभरणाङ्गदौ
नक्कीच, ती दोन बाळपर्णासारखी कोमल, कापणाऱ्या टोकांची, कडेवर दागिने असलेली तिची हात, राक्षसांनी ओढून खाल्ली असतील.
मया विरहिता बाला रक्षसां भक्षणाय वै। सार्थेनेव परित्यक्ता भक्षिता बहुबान्धवा
माझ्याविना ती कोवळी, खरंच राक्षसांनी खाल्ली असावी, जशी एखादी वस्ती मागे टाकली जाते, तशीच अनेक नातेवाईक असूनही ती खाल्ली गेली.
हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसे त्वं प्रियां क्वचित्। हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीतेति पुनः पुनः
‘हाय लक्ष्मण, बलवान, तुला कुठे तरी माझी प्रिया दिसते का? हाय प्रिये, कुठे गेलीस, सोज्वळ सीते? हाय सीते!’ असे तो पुन्हा पुन्हा आक्रोश करू लागला.
इत्येवं विलपन् रामः परिधावन् वनाद् वनम्। क्वचिदुद्भ्रमते वेगात् क्वचिद् विभ्रमते बलात्
अशा प्रकारे रामा दुःखाने ओरडत, एकातून दुसऱ्या जंगलात धावत होता. कधी तो वेगाने भटकत असे, तर कधी थकव्याने अडखळत पडत असे.
क्वचिन्मत्त इवाभाति कान्तान्वेषणतत्परः। स वनानि नदीः शैलान् गिरिप्रस्रवणानि च। काननानि च वेगेन भ्रमत्यपरिसंस्थितः
कधी कधी तो आपल्या प्रियेच्या शोधात इतका गुंग व्हायचा की, जणू काही वेड्यासारखा दिसे. तो वेगाने आणि कुठेही थांबायचा नाही—जंगलं, नद्या, डोंगर, डोंगरांच्या ओढ्या आणि वनांतून भटकत राहायचा.
तदा स गत्वा विपुलं महद् वनं परीत्य सर्वं त्वथ मैथिलीं प्रति। अनिष्ठिताशः स चकार मार्गणे पुनः प्रियायाः परमं परिश्रमम्
नंतर त्याने मोठं आणि घनदाट जंगल पालथं घातलं. सगळीकडे मैथिलीचा शोध घेतला. आशा डळमळीत असतानाही, त्याने आपल्या प्रियेच्या शोधासाठी पुन्हा सर्वतोपरी प्रयत्न केले.
thumb|एकषष्ठितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे एकषष्ठितमः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील एकसष्टावा सर्ग ऐका.
दृष्ट्वाऽऽश्रमपदं शून्यं रामो दशरथात्मजः। रहितां पर्णशालां च प्रविद्धान्यासनानि च
दशरथपुत्र रामाने जेव्हा आश्रम ओस पडलेला पाहिला, पर्णकुटी रिकामी दिसली आणि आसने विखुरलेली दिसली.
अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीं संनिरीक्ष्य च सर्वशः। उवाच रामः प्राक्रुश्य प्रगृह्य रुचिरौ भुजौ
तेथे वैदेही कुठेच दिसली नाही, सगळीकडे शोधूनही. मग रामाने आपल्या सुंदर बाहू घट्ट धरून मोठ्याने हाक मारली.
क्व नु लक्ष्मण वैदेही कं वा देशमितो गता। केनाहृता वा सौमित्रे भक्षिता केन वा प्रिया
'लक्ष्मणा, वैदेही कुठे गेली? ती इथून कोणत्या दिशेला गेली असेल? कोणीतरी माझ्या प्रियेचा अपहरण केला का, सौमित्रा? की तिला कुणी खाल्ली?'
वृक्षेणावार्य यदि मां सीते हसितुमिच्छसि। अलं ते हसितेनाद्य मां भजस्व सुदुःखितम्
'सीते, जर तू झाडामागे लपून माझी थट्टा करत असशील, तर आज पुरे झाली तुझी गंमत. मी फार दुःखी आहे—माझ्याकडे ये.'
यैः परिक्रीडसे सीते विश्वस्तैर्मृगपोतकैः। एते हीनास्त्वया सौम्ये ध्यायन्त्यस्राविलेक्षणाः
'सीते, ज्या कोमल डोळ्यांच्या, निरागस हरणांच्या पिल्लांसोबत तू खेळायचीस, ते आता तुझ्याविना इथे बसून, डोळ्यांत अश्रू घेऊन तुझी आठवण काढत आहेत.'
सीतया रहितोऽहं वै नहि जीवामि लक्ष्मण। वृतं शोकेन महता सीताहरणजेन माम्
'लक्ष्मणा, सीतेशिवाय मी जगू शकत नाही. तिच्या अपहरणामुळे मला मोठ्या दुःखाने वेढलं आहे.'
परलोके महाराजो नूनं द्रक्ष्यति मे पिता। कथं प्रतिज्ञां संश्रुत्य मया त्वमभियोजितः
'पुढच्या जन्मात माझे वडील, तो मोठा राजा, मला नक्कीच पाहतील. मी दिलेली शपथ लक्षात ठेवून, तुला मी कसा जबाबदारी दिली?'
अपूरयित्वा तं कालं मत्सकाशमिहागतः। कामवृत्तमनार्यं वा मृषावादिनमेव च
'जो वेळ पूर्ण न करता, माझ्याकडे येतो, किंवा स्वार्थी, नीच वागणूक दाखवतो, किंवा खोटं बोलतो—'
धिक् त्वामिति परे लोके व्यक्तं वक्ष्यति मे पिता। विवशं शोकसंतप्तं दीनं भग्नमनोरथम्
'माझे वडील त्या दुसऱ्या जगात नक्की म्हणतील—'तुझं वाईट झालं', कारण मी हतबल, दुःखाने व्याकुळ, निराश, आणि माझ्या आशा तुटलेल्या आहेत.'
मामिहोत्सृज्य करुणं कीर्तिर्नरमिवानृजुम्। क्व गच्छसि वरारोहे मा मोत्सृज सुमध्यमे
'मला इथे दुःखात सोडून, तू कुठे चाललीस, सुंदर कटी असलेल्या? मला सोडू नकोस, सुडौल मध्य असलेल्या, जशी कीर्ती वाईट माणसाला सोडून जाते.'
त्वया विरहितश्चाहं त्यक्ष्ये जीवितमात्मनः। इतीव विलपन् रामः सीतादर्शनलालसः
'तुझ्याविना मी माझं जीवन संपवीन'—अशी आर्त हाक मारत राम, सीतेच्या दर्शनासाठी तळमळत राहिला.
न ददर्श सुदुःखार्तो राघवो जनकात्मजाम्। अनासादयमानं तं सीतां शोकपरायणम्
खूप दुःखाने ग्रासलेला राघव सीता, जनककन्या, दिसत नव्हती. ती कुठेच दिसत नव्हती आणि शोकातच बुडाली होती.
पङ्कमासाद्य विपुलं सीदन्तमिव कुञ्जरम्। लक्ष्मणो राममत्यर्थमुवाच हितकाम्यया
राम मोठ्या दुःखात, जणू खोल चिखलात अडकलेल्या हत्तीप्रमाणे दिसत होता. ते पाहून लक्ष्मणाने त्याच्या भल्यासाठी प्रेमाने बोलायला सुरुवात केली.
मा विषादं महाबुद्धे कुरु यत्नं मया सह। इदं गिरिवरं वीर बहुकन्दरशोभितम्
'महाबुद्धी, तू निराश होऊ नकोस. माझ्यासोबत प्रयत्न कर. हे डोंगर सुंदर गुहांनी सजलेले आहे, वीर.'
प्रियकाननसंचारा वनोन्मत्ता च मैथिली। सा वनं वा प्रविष्टा स्यान्नलिनीं वा सुपुष्पिताम्
मैथिलीला तिच्या आवडत्या जंगलात भटकायला फार आनंद वाटतो आणि ती त्या वनात अगदी रमली आहे. कदाचित ती आताच कुठल्या तरी फुललेल्या कमळांच्या तळ्यात किंवा पुन्हा त्या सुंदर वनात गेली असेल.
सरितं वापि सम्प्राप्ता मीनवञ्जुलसेविताम्। वित्रासयितुकामा वा लीना स्यात् कानने क्वचित्
किंवा ती मासे आणि सुंदर पक्षांनी भरलेल्या एखाद्या नदीवर पोहोचली असेल, किंवा आपल्याला घाबरवण्यासाठी ती कुठेतरी या जंगलात लपली असेल.