भ्रमरैरुपगीतश्च यथा द्रुमवरो ह्यसि। एष व्यक्तं विजानाति तिलकस्तिलकप्रियाम्
जसा तू मधमाशांनी गुणगुणला जातोस, तसा हा तिलकवृक्षही नक्कीच तिलकप्रेमीला ओळखतो.
अशोक शोकापनुद शोकोपहतचेतनम्। त्वन्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियासंदर्शनेन माम्
'अशोक, दुःख दूर करणारा, माझे मन दुःखाने भरले आहे; लवकरच मला माझ्या प्रियेचे दर्शन घडवून, तुझे नाव सार्थ कर.'
यदि ताल त्वया दृष्टा पक्वतालोपमस्तनी। कथयस्व वरारोहां कारुण्यं यदि ते मयि
ताळाच्या झाडा, जर तुझ्या नजरेस ती आली असेल, जिचे उरोज पिकलेल्या ताळफळांसारखे आहेत, तर मला सांग, सुंदर अंगाची ती कुठे आहे, जर तुझ्या मनात माझ्याबद्दल दया असेल.
यदि दृष्टा त्वया जम्बो जाम्बूनदसमप्रभा। प्रियां यदि विजानासि निःशङ्क कथयस्व मे
जांभूळाच्या झाडा, जर तुझ्या नजरेस ती आली असेल, जिचा तेज जांभूनद सोन्यासारखा आहे, आणि जर तुला माझी प्रिय माहिती असेल, तर अजिबात संकोच न करता मला सांग.
अहो त्वं कर्णिकाराद्य पुष्पितः शोभसे भृशम्। कर्णिकारप्रियां साध्वीं शंस दृष्टा यदि प्रिया
कर्णिकराच्या झाडा, किती छान फुललास तू! जर तुझ्या नजरेस ती सती आली असेल, जिला कर्णिकर फुलं आवडतात, तर मला सांग.
चूतनीपमहासालान् पनसान् कुरवान् धवान्। दाडिमानपि तान् गत्वा दृष्ट्वा रामो महायशाः
महायशस्वी राम आंबा, नीप, मोठे साल, फणस, कुरव, धव आणि डाळिंब यांच्याकडे गेला आणि तिथे तिला शोधू लागला.
बकुलानथ पुन्नागांश्चन्दनान् केतकांस्तथा। पृच्छन् रामो वने भ्रान्त उन्मत्त इव लक्ष्यते
नंतर राम बकुळ, पर्णग, चंदन आणि केतकीच्या झाडांना विचारू लागला, आणि वनात भटकताना तो जणू काही वेड्यासारखा दिसत होता.
अथवा मृगशावाक्षीं मृग जानासि मैथिलीम्। मृगविप्रेक्षणी कान्ता मृगीभिः सहिता भवेत्
हरिणा, तुला मृगशावकासारख्या डोळ्यांची मैथिली माहिती आहे का? ती सुंदर, हरिणीसारखी नजर असलेली माझी प्रिया कदाचित तुझ्यासारख्या हरिणींसोबत असेल.
गज सा गजनासोरुर्यदि दृष्टा त्वया भवेत्। तां मन्ये विदितां तुभ्यमाख्याहि वरवारण
गजरा, जर तुझ्या नजरेस ती आली असेल, जिच्या मांड्या गजाच्या सोंडेप्रमाणे आहेत, तर मला वाटते तुला ती माहीत आहे; हे श्रेष्ठ हत्ती, मला सांग.
शार्दूल यदि सा दृष्टा प्रिया चन्द्रनिभानना। मैथिली मम विस्रब्धः कथयस्व न ते भयम्
शार्दूल, जर तुझ्या नजरेस ती आली असेल, जिचे मुख चंद्रासारखे आहे, तर निर्भयपणे मला मैथिलीबद्दल सांग; तुला काहीही भीती बाळगायची गरज नाही.
किं धावसि प्रिये नूनं दृष्टासि कमलेक्षणे। वृक्षैराच्छाद्य चात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे
प्रियेस, का पळतेस? कमलासारख्या डोळ्यांनो, नक्कीच मी तुला पाहिलं आहे. झाडांच्या आड लपून का मला उत्तर देत नाहीस?
तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न तेऽस्ति करुणा मयि। नात्यर्थं हास्यशीलासि किमर्थं मामुपेक्षसे
थांब, थांब, सुंदर अंगे, तुझ्या मनात माझ्याबद्दल दया नाही. तू फार हसणारी नाहीस, मग मला दुर्लक्ष का करतेस?
पीतकौशेयकेनासि सूचिता वरवर्णिनि। धावन्त्यपि मया दृष्टा तिष्ठ यद्यस्ति सौहृदम्
पिवळ्या रेशमी वस्त्रामुळे तू मला दिसलीस, गोऱ्या अंगाची. पळत असलीस तरी मी तुला पाहिलं. जर मैत्री असेल तर थांब.
नैव सा नूनमथवा हिंसिता चारुहासिनी। कृच्छ्रं प्राप्तं न मां नूनं यथोपेक्षितुमर्हति
ती सुंदर हास्य असलेली नक्कीच कुणी त्रास दिली नाही. संकटात सापडली असती, तरी मला अशी दुर्लक्ष केली नसती.
व्यक्तं सा भक्षिता बाला राक्षसैः पिशिताशनैः। विभज्याङ्गानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया
नक्कीच ती कोवळी माझी प्रिया, माझ्याविना, मांस खाणाऱ्या राक्षसांनी फाडून खाल्ली असावी.
नूनं तच्छुभदन्तोष्ठं सुनासं शुभकुण्डलम्। पूर्णचन्द्रनिभं ग्रस्तं मुखं निष्प्रभतां गतम्
नक्कीच, ती सुंदर दात, ओठ, नाक आणि छान कुंडलं असलेलं पूर्णचंद्रासारखं तिचं मुख, राक्षसांनी गिळून टाकलं आणि त्याचं तेज हरपलं.
सा हि चम्पकवर्णाभा ग्रीवा ग्रैवेयकोचिता। कोमला विलपन्त्यास्तु कान्ताया भक्षिता शुभा
ती चंपकासारख्या रंगाची, गळ्यात हार असलेली, कोमल गळ्याची, रडणाऱ्या माझ्या प्रियेची सुंदर गळा, राक्षसांनी खाल्ली असावी.
नूनं विक्षिप्यमाणौ तौ बाहू पल्लवकोमलौ। भक्षितौ वेपमानाग्रौ सहस्ताभरणाङ्गदौ
नक्कीच, ती दोन बाळपर्णासारखी कोमल, कापणाऱ्या टोकांची, कडेवर दागिने असलेली तिची हात, राक्षसांनी ओढून खाल्ली असतील.
मया विरहिता बाला रक्षसां भक्षणाय वै। सार्थेनेव परित्यक्ता भक्षिता बहुबान्धवा
माझ्याविना ती कोवळी, खरंच राक्षसांनी खाल्ली असावी, जशी एखादी वस्ती मागे टाकली जाते, तशीच अनेक नातेवाईक असूनही ती खाल्ली गेली.
हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसे त्वं प्रियां क्वचित्। हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीतेति पुनः पुनः
‘हाय लक्ष्मण, बलवान, तुला कुठे तरी माझी प्रिया दिसते का? हाय प्रिये, कुठे गेलीस, सोज्वळ सीते? हाय सीते!’ असे तो पुन्हा पुन्हा आक्रोश करू लागला.
इत्येवं विलपन् रामः परिधावन् वनाद् वनम्। क्वचिदुद्भ्रमते वेगात् क्वचिद् विभ्रमते बलात्
अशा प्रकारे रामा दुःखाने ओरडत, एकातून दुसऱ्या जंगलात धावत होता. कधी तो वेगाने भटकत असे, तर कधी थकव्याने अडखळत पडत असे.
क्वचिन्मत्त इवाभाति कान्तान्वेषणतत्परः। स वनानि नदीः शैलान् गिरिप्रस्रवणानि च। काननानि च वेगेन भ्रमत्यपरिसंस्थितः
कधी कधी तो आपल्या प्रियेच्या शोधात इतका गुंग व्हायचा की, जणू काही वेड्यासारखा दिसे. तो वेगाने आणि कुठेही थांबायचा नाही—जंगलं, नद्या, डोंगर, डोंगरांच्या ओढ्या आणि वनांतून भटकत राहायचा.
तदा स गत्वा विपुलं महद् वनं परीत्य सर्वं त्वथ मैथिलीं प्रति। अनिष्ठिताशः स चकार मार्गणे पुनः प्रियायाः परमं परिश्रमम्
नंतर त्याने मोठं आणि घनदाट जंगल पालथं घातलं. सगळीकडे मैथिलीचा शोध घेतला. आशा डळमळीत असतानाही, त्याने आपल्या प्रियेच्या शोधासाठी पुन्हा सर्वतोपरी प्रयत्न केले.
thumb|एकषष्ठितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे एकषष्ठितमः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील एकसष्टावा सर्ग ऐका.
दृष्ट्वाऽऽश्रमपदं शून्यं रामो दशरथात्मजः। रहितां पर्णशालां च प्रविद्धान्यासनानि च
दशरथपुत्र रामाने जेव्हा आश्रम ओस पडलेला पाहिला, पर्णकुटी रिकामी दिसली आणि आसने विखुरलेली दिसली.
अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीं संनिरीक्ष्य च सर्वशः। उवाच रामः प्राक्रुश्य प्रगृह्य रुचिरौ भुजौ
तेथे वैदेही कुठेच दिसली नाही, सगळीकडे शोधूनही. मग रामाने आपल्या सुंदर बाहू घट्ट धरून मोठ्याने हाक मारली.
क्व नु लक्ष्मण वैदेही कं वा देशमितो गता। केनाहृता वा सौमित्रे भक्षिता केन वा प्रिया
'लक्ष्मणा, वैदेही कुठे गेली? ती इथून कोणत्या दिशेला गेली असेल? कोणीतरी माझ्या प्रियेचा अपहरण केला का, सौमित्रा? की तिला कुणी खाल्ली?'
वृक्षेणावार्य यदि मां सीते हसितुमिच्छसि। अलं ते हसितेनाद्य मां भजस्व सुदुःखितम्
'सीते, जर तू झाडामागे लपून माझी थट्टा करत असशील, तर आज पुरे झाली तुझी गंमत. मी फार दुःखी आहे—माझ्याकडे ये.'
यैः परिक्रीडसे सीते विश्वस्तैर्मृगपोतकैः। एते हीनास्त्वया सौम्ये ध्यायन्त्यस्राविलेक्षणाः
'सीते, ज्या कोमल डोळ्यांच्या, निरागस हरणांच्या पिल्लांसोबत तू खेळायचीस, ते आता तुझ्याविना इथे बसून, डोळ्यांत अश्रू घेऊन तुझी आठवण काढत आहेत.'
सीतया रहितोऽहं वै नहि जीवामि लक्ष्मण। वृतं शोकेन महता सीताहरणजेन माम्
'लक्ष्मणा, सीतेशिवाय मी जगू शकत नाही. तिच्या अपहरणामुळे मला मोठ्या दुःखाने वेढलं आहे.'