रुदन्तमिव वृक्षैश्च ग्लानपुष्पमृगद्विजम्। श्रिया विहीनं विध्वस्तं संत्यक्तं वनदैवतैः
झाडे जणू रडत आहेत, त्यांची फुले, हरिणे आणि पक्षी सगळेच कोमेजलेले, त्या जागेला सौंदर्य नव्हते, जणू वनदेवतांनी सोडून दिले आहे.
विप्रकीर्णाजिनकुशं विप्रविद्धबृसीकटम्। दृष्ट्वा शून्योटजस्थानं विललाप पुनः पुनः
आश्रमात विखुरलेली मृगचर्मे, कुशा आणि उलथवलेली आसनं पाहून तो पुन्हा पुन्हा हंबरू लागला.
हृता मृता वा नष्टा वा भक्षिता वा भविष्यति। निलीनाप्यथवा भीरुरथवा वनमाश्रिता
'ती हरवली, मारली गेली, गहाळ झाली किंवा एखाद्या जनावराने खाल्ली असावी; कदाचित घाबरून कुठेतरी लपली असेल, किंवा जंगलात कुठेतरी गेली असेल.'
गता विचेतुं पुष्पाणि फलान्यपि च वा पुनः। अथवा पद्मिनीं याता जलार्थं वा नदीं गता
'कदाचित ती फुले किंवा फळे गोळा करायला गेली असेल, किंवा पाण्यासाठी कमळ तलावाकडे किंवा नदीकडे गेली असेल.'
यत्नान्मृगयमाणस्तु नाससाद वने प्रियाम्। शोकरक्तेक्षणः श्रीमानुन्मत्त इव लक्ष्यते
त्याने सर्व ताकदीने जंगलात शोधले, पण आपली प्रियसी सापडली नाही; दुःखाने डोळे लाल झालेले, तो जणू वेडसरासारखा भटकत राहिला.
वृक्षाद् वृक्षं प्रधावन् स गिरींश्चापि नदीनदम्। बभ्राम विलपन् रामः शोकपङ्कार्णवप्लुतः
तो झाडापासून झाडाकडे, डोंगरदऱ्या आणि नद्यांमध्ये धावत, हंबरत, दुःखाच्या सागरात बुडालेला भटकू लागला.
अस्ति कच्चित्त्वया दृष्टा सा कदम्बप्रिया प्रिया। कदम्ब यदि जानीषे शंस सीतां शुभाननाम्
'कदंबा, तुझ्या जवळ माझी कदंबप्रेमी प्रिया दिसली का? जर तुला माहिती असेल तर, सुंदर चेहऱ्याची सीता कुठे आहे ते सांग.'
स्निग्धपल्लवसंकाशां पीतकौशेयवासिनीम्। शंसस्व यदि सा दृष्टा बिल्व बिल्वोपमस्तनी
'मऊ पालवीसारखी, पिवळ्या रेशमी वस्त्रातली ती जर तुझ्या नजरेस पडली असेल, तर, बिल्वा, बिल्वासारख्या उरोजांची ती कुठे आहे ते सांग.'
अथवार्जुन शंस त्वं प्रियां तामर्जुनप्रियाम्। जनकस्य सुता तन्वी यदि जीवति वा न वा
'किंवा अर्जुना, तू सांग, माझी प्रिय अर्जुनवृक्षप्रेमी आहे; जनकाची ती सुकुमार कन्या जिवंत आहे की नाही?'
ककुभः ककुभोरुं तां व्यक्तं जानाति मैथिलीम्। लतापल्लवपुष्पाढ्यो भाति ह्येष वनस्पतिः
ही झाडे नक्कीच मैथिलीला ओळखतात, जिनचे उरु झाडाच्या खोडासारखे आहेत; वेलींनी, पानांनी आणि फुलांनी भरलेले हे झाड तेजाने उजळते.
भ्रमरैरुपगीतश्च यथा द्रुमवरो ह्यसि। एष व्यक्तं विजानाति तिलकस्तिलकप्रियाम्
जसा तू मधमाशांनी गुणगुणला जातोस, तसा हा तिलकवृक्षही नक्कीच तिलकप्रेमीला ओळखतो.
अशोक शोकापनुद शोकोपहतचेतनम्। त्वन्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियासंदर्शनेन माम्
'अशोक, दुःख दूर करणारा, माझे मन दुःखाने भरले आहे; लवकरच मला माझ्या प्रियेचे दर्शन घडवून, तुझे नाव सार्थ कर.'
यदि ताल त्वया दृष्टा पक्वतालोपमस्तनी। कथयस्व वरारोहां कारुण्यं यदि ते मयि
ताळाच्या झाडा, जर तुझ्या नजरेस ती आली असेल, जिचे उरोज पिकलेल्या ताळफळांसारखे आहेत, तर मला सांग, सुंदर अंगाची ती कुठे आहे, जर तुझ्या मनात माझ्याबद्दल दया असेल.
यदि दृष्टा त्वया जम्बो जाम्बूनदसमप्रभा। प्रियां यदि विजानासि निःशङ्क कथयस्व मे
जांभूळाच्या झाडा, जर तुझ्या नजरेस ती आली असेल, जिचा तेज जांभूनद सोन्यासारखा आहे, आणि जर तुला माझी प्रिय माहिती असेल, तर अजिबात संकोच न करता मला सांग.
अहो त्वं कर्णिकाराद्य पुष्पितः शोभसे भृशम्। कर्णिकारप्रियां साध्वीं शंस दृष्टा यदि प्रिया
कर्णिकराच्या झाडा, किती छान फुललास तू! जर तुझ्या नजरेस ती सती आली असेल, जिला कर्णिकर फुलं आवडतात, तर मला सांग.
चूतनीपमहासालान् पनसान् कुरवान् धवान्। दाडिमानपि तान् गत्वा दृष्ट्वा रामो महायशाः
महायशस्वी राम आंबा, नीप, मोठे साल, फणस, कुरव, धव आणि डाळिंब यांच्याकडे गेला आणि तिथे तिला शोधू लागला.
बकुलानथ पुन्नागांश्चन्दनान् केतकांस्तथा। पृच्छन् रामो वने भ्रान्त उन्मत्त इव लक्ष्यते
नंतर राम बकुळ, पर्णग, चंदन आणि केतकीच्या झाडांना विचारू लागला, आणि वनात भटकताना तो जणू काही वेड्यासारखा दिसत होता.
अथवा मृगशावाक्षीं मृग जानासि मैथिलीम्। मृगविप्रेक्षणी कान्ता मृगीभिः सहिता भवेत्
हरिणा, तुला मृगशावकासारख्या डोळ्यांची मैथिली माहिती आहे का? ती सुंदर, हरिणीसारखी नजर असलेली माझी प्रिया कदाचित तुझ्यासारख्या हरिणींसोबत असेल.
गज सा गजनासोरुर्यदि दृष्टा त्वया भवेत्। तां मन्ये विदितां तुभ्यमाख्याहि वरवारण
गजरा, जर तुझ्या नजरेस ती आली असेल, जिच्या मांड्या गजाच्या सोंडेप्रमाणे आहेत, तर मला वाटते तुला ती माहीत आहे; हे श्रेष्ठ हत्ती, मला सांग.
शार्दूल यदि सा दृष्टा प्रिया चन्द्रनिभानना। मैथिली मम विस्रब्धः कथयस्व न ते भयम्
शार्दूल, जर तुझ्या नजरेस ती आली असेल, जिचे मुख चंद्रासारखे आहे, तर निर्भयपणे मला मैथिलीबद्दल सांग; तुला काहीही भीती बाळगायची गरज नाही.
किं धावसि प्रिये नूनं दृष्टासि कमलेक्षणे। वृक्षैराच्छाद्य चात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे
प्रियेस, का पळतेस? कमलासारख्या डोळ्यांनो, नक्कीच मी तुला पाहिलं आहे. झाडांच्या आड लपून का मला उत्तर देत नाहीस?
तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न तेऽस्ति करुणा मयि। नात्यर्थं हास्यशीलासि किमर्थं मामुपेक्षसे
थांब, थांब, सुंदर अंगे, तुझ्या मनात माझ्याबद्दल दया नाही. तू फार हसणारी नाहीस, मग मला दुर्लक्ष का करतेस?
पीतकौशेयकेनासि सूचिता वरवर्णिनि। धावन्त्यपि मया दृष्टा तिष्ठ यद्यस्ति सौहृदम्
पिवळ्या रेशमी वस्त्रामुळे तू मला दिसलीस, गोऱ्या अंगाची. पळत असलीस तरी मी तुला पाहिलं. जर मैत्री असेल तर थांब.
नैव सा नूनमथवा हिंसिता चारुहासिनी। कृच्छ्रं प्राप्तं न मां नूनं यथोपेक्षितुमर्हति
ती सुंदर हास्य असलेली नक्कीच कुणी त्रास दिली नाही. संकटात सापडली असती, तरी मला अशी दुर्लक्ष केली नसती.
व्यक्तं सा भक्षिता बाला राक्षसैः पिशिताशनैः। विभज्याङ्गानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया
नक्कीच ती कोवळी माझी प्रिया, माझ्याविना, मांस खाणाऱ्या राक्षसांनी फाडून खाल्ली असावी.
नूनं तच्छुभदन्तोष्ठं सुनासं शुभकुण्डलम्। पूर्णचन्द्रनिभं ग्रस्तं मुखं निष्प्रभतां गतम्
नक्कीच, ती सुंदर दात, ओठ, नाक आणि छान कुंडलं असलेलं पूर्णचंद्रासारखं तिचं मुख, राक्षसांनी गिळून टाकलं आणि त्याचं तेज हरपलं.
सा हि चम्पकवर्णाभा ग्रीवा ग्रैवेयकोचिता। कोमला विलपन्त्यास्तु कान्ताया भक्षिता शुभा
ती चंपकासारख्या रंगाची, गळ्यात हार असलेली, कोमल गळ्याची, रडणाऱ्या माझ्या प्रियेची सुंदर गळा, राक्षसांनी खाल्ली असावी.
नूनं विक्षिप्यमाणौ तौ बाहू पल्लवकोमलौ। भक्षितौ वेपमानाग्रौ सहस्ताभरणाङ्गदौ
नक्कीच, ती दोन बाळपर्णासारखी कोमल, कापणाऱ्या टोकांची, कडेवर दागिने असलेली तिची हात, राक्षसांनी ओढून खाल्ली असतील.
मया विरहिता बाला रक्षसां भक्षणाय वै। सार्थेनेव परित्यक्ता भक्षिता बहुबान्धवा
माझ्याविना ती कोवळी, खरंच राक्षसांनी खाल्ली असावी, जशी एखादी वस्ती मागे टाकली जाते, तशीच अनेक नातेवाईक असूनही ती खाल्ली गेली.
हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसे त्वं प्रियां क्वचित्। हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीतेति पुनः पुनः
‘हाय लक्ष्मण, बलवान, तुला कुठे तरी माझी प्रिया दिसते का? हाय प्रिये, कुठे गेलीस, सोज्वळ सीते? हाय सीते!’ असे तो पुन्हा पुन्हा आक्रोश करू लागला.