विनष्टा भक्षिता वापि राक्षसैर्वनचारिभिः। अशुभान्येव भूयिष्ठं यथा प्रादुर्भवन्ति मे
वनात भटकणाऱ्या राक्षसांनी तिला मारलं असावं किंवा खाल्लं असावं. मला सतत अशुभ चिन्हंच दिसत आहेत.
अपि लक्ष्मण सीतायाः सामग्र्यं प्राप्नुयामहे। जीवन्त्याः पुरुषव्याघ्र सुताया जनकस्य वै
लक्ष्मणा, जनकांची कन्या, वाघासारखा पुरुष, सीतेचा काहीच मागोवा आपल्याला जिवंतपणी सापडेल का?
यथा वै मृगसंघाश्च गोमायुश्चैव भैरवम्। वाश्यन्ते शकुनाश्चापि प्रदीप्तामभितो दिशम्। अपि स्वस्ति भवेत् तस्या राजपुत्र्या महाबल
जसं हरणांचे कळप आणि भयंकर कोल्हे डरकाळ्या फोडतात, आणि पक्षी जळालेल्या दिशेला ओरडतात, तसं त्या राजकन्येचं काहीतरी चांगलं व्हावं, हेच मी मागतो.
इदं हि रक्षो मृगसंनिकाशं प्रलोभ्य मां दूरमनुप्रयातम्। हतं कथंचिन्महता श्रमेण स राक्षसोऽभून्म्रियमाण एव
त्या राक्षसाने, जो हरणासारखा दिसत होता, मला फसवून दूर नेलं. मोठ्या कष्टानं मी त्याला मारलं, तो मरत असतानाच.
मनश्च मे दीनमिहाप्रहृष्टं चक्षुश्च सव्यं कुरुते विकारम्। असंशयं लक्ष्मण नास्ति सीता हृता मृता वा पथि वर्तते वा
माझं मन इथे खचलेलं आहे, आणि डावं डोळं सतत फडफडतंय. लक्ष्मणा, नक्कीच सीता आता नाही—ती हरवली, मेली किंवा कुठेतरी भटकतेय.
thumb|अष्टपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः ॥३-
आता वाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील अठ्ठावन्नावा सर्ग ऐका.
स दृष्ट्वा लक्ष्मणं दीनं शून्यं दशरथात्मजः। पर्यपृच्छत धर्मात्मा वैदेहीमागतं विना
दशरथपुत्र, धर्मशील रामाने, लक्ष्मणाला एकटा आणि दुःखी पाहून, त्याच्याकडून न आलेल्या वैदेहीबद्दल विचारलं.
प्रस्थितं दण्डकारण्यं या मामनुजगाम ह। क्व सा लक्ष्मण वैदेही यां हित्वा त्वमिहागतः
लक्ष्मणा, जी माझ्या मागे दंडकारण्यात आली, ती वैदेही कुठे आहे? तिला सोडून तू इथे कसा आलास?
राज्यभ्रष्टस्य दीनस्य दण्डकान् परिधावतः। क्व सा दुःखसहाया मे वैदेही तनुमध्यमा
राज्य गमावून, दुःखात दंडकारण्यात भटकताना, माझ्या दुःखात साथ देणारी, सडपातळ वैदेही कुठे आहे?
यां विना नोत्सहे वीर मुहूर्तमपि जीवितुम्। क्व सा प्राणसहाया मे सीता सुरसुतोपमा
वीरा, तिच्याशिवाय मला एक क्षणही जगणं शक्य नाही. माझ्या प्राणांची सोबती, देवकन्येसारखी सीता कुठे आहे?
पतित्वममराणां हि पृथिव्याश्चापि लक्ष्मण। विना तां तपनीयाभां नेच्छेयं जनकात्मजाम्
लक्ष्मणा, जनककन्या सोन्यासारखी तेजस्वी ती माझ्याजवळ नसेल, तर मला देवांचं किंवा पृथ्वीचं राज्यही नको.
कच्चिज्जीवति वैदेही प्राणैः प्रियतरा मम। कच्चित् प्रव्राजनं वीर न मे मिथ्या भविष्यति
माझ्या प्राणांपेक्षा प्रिय असलेली वैदेही जिवंत आहे ना? वीरा, माझं वनवासाचं दुःख व्यर्थ जाणार नाही ना?
सीतानिमित्तं सौमित्रे मृते मयि गते त्वयि। कच्चित् सकामा कैकेयी सुखिता सा भविष्यति
सौमित्रा, सीतेमुळे मी मेलो आणि तूही दूर गेलास, तर कैकेयीला तिची इच्छा पूर्ण होईल का? ती सुखी राहील का?
सपुत्रराज्यां सिद्धार्थां मृतपुत्रा तपस्विनी। उपस्थास्यति कौसल्या कच्चित् सौम्येन कैकयीम्
आपला मुलगा आणि राज्य गमावलेली, तपस्विनी कौसल्या, आपल्या मुलासह राज्य मिळवलेल्या, इच्छापूर्ती झालेल्या कैकेयीची सेवा करेल का?
यदि जीवति वैदेही गमिष्याम्याश्रमं पुनः। संवृत्ता यदि वृत्ता सा प्राणांस्त्यक्ष्यामि लक्ष्मण
वैदेही जिवंत असेल तर मी पुन्हा आश्रमात जाईन; पण ती नसेल, लक्ष्मणा, तर मी प्राण सोडीन.
यदि मामाश्रमगतं वैदेही नाभिभाषते। पुरः प्रहसिता सीता विनशिष्यामि लक्ष्मण
मी आश्रमात गेल्यावर, वैदेही हसून माझ्याशी बोलली नाही, तर लक्ष्मणा, मी नक्कीच संपून जाईन.
ब्रूहि लक्ष्मण वैदेही यदि जीवति वा न वा। त्वयि प्रमत्ते रक्षोभिर्भक्षिता वा तपस्विनी
लक्ष्मणा, मला सांग, वैदेही जिवंत आहे की नाही? तुझ्या दुर्लक्षामुळे राक्षसांनी त्या तपस्विनीला खाल्लं का?
सुकुमारी च बाला च नित्यं चादुःखभागिनी। मद्वियोगेन वैदेही व्यक्तं शोचति दुर्मनाः
वैदेही नाजूक, लहान आणि नेहमीच सुखात वाढलेली आहे. माझ्यापासून दूर राहून, ती नक्कीच दुःखी मनाने शोक करत असेल.
सर्वथा रक्षसा तेन जिह्मेन सुदुरात्मना। वदता लक्ष्मणेत्युच्चैस्तवापि जनितं भयम्
त्या दुष्ट राक्षसाने मोठ्याने 'लक्ष्मण' असे हाक मारून तुला भीती वाटली, हे नक्की.
श्रुतश्च मन्ये वैदेह्या स स्वरः सदृशो मम। त्रस्तया प्रेषितस्त्वं च द्रष्टुं मां शीघ्रमागतः
माझ्यासारखा आवाज वैदेहीकडून ऐकू आला असावा, आणि ती घाबरून तुला पटकन माझ्याकडे पाठवली.
सर्वथा तु कृतं कष्टं सीतामुत्सृजता वने। प्रतिकर्तुं नृशंसानां रक्षसां दत्तमन्तरम्
वनात सीतेला एकटी सोडून मी मोठी चूक केली, त्यामुळे त्या निर्दयी राक्षसांना संधी मिळाली.
दुःखिताः खरघातेन राक्षसाः पिशिताशनाः। तैः सीता निहता घोरैर्भविष्यति न संशयः
खराचा वध झाल्यामुळे मांसाहारी राक्षस दुःखी झाले आणि त्यांनी सीतेला मारले असावे, यात शंका नाही.
अहोऽस्मि व्यसने मग्नः सर्वथा रिपुनाशन। किं त्विदानीं करिष्यामि शङ्के प्राप्तव्यमीदृशम्
अरे देवा, मी मोठ्या संकटात सापडलो आहे, शत्रूंचा नाश करणारा असूनही. आता मी काय करू? असे वाटते, माझ्या नशिबात हेच लिहिले होते.
इति सीतां वरारोहां चिन्तयन्नेव राघवः। आजगाम जनस्थानं त्वरया सहलक्ष्मणः
सीतेचा विचार करत असताना, राघव लक्ष्मणासह घाईने जनस्थानाकडे गेला.
विगर्हमाणोऽनुजमार्तरूपं क्षुधाश्रमेणैव पिपासया च। विनिःश्वसन् शुष्कमुखो विषण्णः प्रतिश्रयं प्राप्य समीक्ष्य शून्यम्
तो आपल्या लहान भावावर रागावत, दुःखी चेहरा करून, भूक आणि तहानेने थकलेला, सुक्या तोंडाने खोल श्वास घेत, निराश झाला आणि निवाऱ्याकडे गेला, तिथे कोणीच नव्हते हे पाहिले.
स्वमाश्रमं स प्रविगाह्य वीरो विहारदेशाननुसृत्य कांश्चित्। एतत्तदित्येव निवासभूमौ प्रहृष्टरोमा व्यथितो बभूव
तो वीर आपल्या आश्रमात गेला, सीता जिथे फिरायची तिथे शोध घेतला, आणि निवासस्थान ओळखून त्याचे अंगावर काटा आला, आणि तो दुःखाने भरून गेला.
thumb|एकोनषष्ठितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे एकोनषष्ठितमः सर्गः ॥३-
आता ऐका, श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील एकोणसाठावा सर्ग.
अथाश्रमादुपावृत्तमन्तरा रघुनन्दनः। परिपप्रच्छ सौमित्रिं रामो दुःखादिदं वचः
मग आश्रमातून परत येताना, रघुनंदन रामाने दुःखाने सौमित्राला असे विचारले.
तमुवाच किमर्थं त्वमागतोऽपास्य मैथिलीम्। यदा सा तव विश्वासाद् वने विरहिता मया
'तू मैथिलीला सोडून इथे का आलास, जेव्हा ती माझ्यामुळे तुझ्यावर विश्वास ठेवून वनात एकटी राहिली होती?' असे त्याने विचारले.
दृष्ट्वैवाभ्यागतं त्वां मे मैथिलीं त्यज्य लक्ष्मण। शङ्कमानं महत् पापं यत्सत्यं व्यथितं मनः
लक्ष्मण, तुला मैथिलीला सोडून परत येताना पाहून मला मोठा अनर्थ घडला असे वाटले आणि माझे मन फारच अस्वस्थ झाले.