अपि स्वस्ति भवेद् द्वाभ्यां रहिताभ्यां मया वने। जनस्थाननिमित्तं हि कृतवैरोऽस्मि राक्षसैः
मी या दोघांना जंगलात एकटे सोडले आहे, त्यांना काहीही वाईट घडू नये; कारण जनस्थानाच्या प्रसंगामुळे मी राक्षसांचा शत्रू झालो आहे.
निमित्तानि च घोराणि दृश्यन्तेऽद्य बहूनि च। इत्येवं चिन्तयन् रामः श्रुत्वा गोमायुनिःस्वनम्
आज अनेक भयंकर अपशकुन दिसत आहेत; असे विचार करत असताना रामाने पुन्हा कोल्ह्याचा ओरड ऐकला.
निवर्तमानस्त्वरितो जगामाश्रममात्मवान्। आत्मनश्चापनयनं मृगरूपेण रक्षसा
रामाने झटक्यात मागे वळून, मन शांत ठेवत, आश्रमाकडे धाव घेतली; आणि हरणाच्या रूपातील राक्षसाने आपल्याला कसे फसवले, हे तो मनाशी विचार करत होता.
आजगाम जनस्थानं राघवः परिशङ्कितः। तं दीनमानसं दीनमासेदुर्मृगपक्षिणः
राघवाला मनात काळजी घेऊन जनस्थानात परतताना, त्याच्या दुःखाने व्याकुळ झालेल्या वनातील प्राणी आणि पक्षीदेखील त्याच्याजवळ जमले.
सव्यं कृत्वा महात्मानं घोरांश्च ससृजुः स्वरान्। तानि दृष्ट्वा निमित्तानि महाघोराणि राघवः। न्यवर्तताथ त्वरितो जवेनाश्रममात्मनः
ते सर्व प्राणी आणि पक्षी राघवाच्या डावीकडे जाऊन भीषण आवाज काढू लागले; ही भयंकर लक्षणे पाहून, राघवाने मोठ्या घाईने आपल्या आश्रमाकडे धाव घेतली.
ततो लक्ष्मणमायान्तं ददर्श विगतप्रभम्। ततोऽविदूरे रामेण समीयाय स लक्ष्मणः
तेव्हा रामाने लक्ष्मणाला जवळ येताना पाहिले, त्याचा तेज हरवलेला होता; आणि लक्ष्मण रामापासून फार दूर नसताना त्याच्याजवळ आला.
विषण्णः सन् विषण्णेन दुःखितो दुःखभागिना। स जगर्हेऽथ तं भ्राता दृष्ट्वा लक्ष्मणमागतम्
स्वतः दुःखी असलेला राम, आपल्या तितक्याच दुःखी आणि व्यथित भावाला पाहून, त्याच्यावर थोडेसे रागावला.
विहाय सीतां विजने वने राक्षससेविते। गृहीत्वा च करं सव्यं लक्ष्मणं रघुनन्दनः
राघवाने सीतेला राक्षसांनी भरलेल्या या एकाकी जंगलात एकटी सोडले, आणि मग त्याने लक्ष्मणाचा डावा हात धरला.
उवाच मधुरोदर्कमिदं परुषमार्तवत्। अहो लक्ष्मण गर्ह्यं ते कृतं यत् त्वं विहाय ताम्
तो वेदनेने भरलेला, गोड पण कठोर असा म्हणाला, 'अरे लक्ष्मण, तू तिला तिथे सोडून आलास, हे तुझे कृत्य निंदनीय आहे.'
सीतामिहागतः सौम्य कच्चित् स्वस्ति भवेदिति। न मेऽस्ति संशयो वीर सर्वथा जनकात्मजा
'सौम्य लक्ष्मण, तू सीतेला सोडून इथे आलास, तिला काही वाईट घडू नये अशीच माझी प्रार्थना आहे; पण हे वीर, मला काही शंका वाटत नाही—जनकनंदिनी...'
विनष्टा भक्षिता वापि राक्षसैर्वनचारिभिः। अशुभान्येव भूयिष्ठं यथा प्रादुर्भवन्ति मे
वनात भटकणाऱ्या राक्षसांनी तिला मारलं असावं किंवा खाल्लं असावं. मला सतत अशुभ चिन्हंच दिसत आहेत.
अपि लक्ष्मण सीतायाः सामग्र्यं प्राप्नुयामहे। जीवन्त्याः पुरुषव्याघ्र सुताया जनकस्य वै
लक्ष्मणा, जनकांची कन्या, वाघासारखा पुरुष, सीतेचा काहीच मागोवा आपल्याला जिवंतपणी सापडेल का?
यथा वै मृगसंघाश्च गोमायुश्चैव भैरवम्। वाश्यन्ते शकुनाश्चापि प्रदीप्तामभितो दिशम्। अपि स्वस्ति भवेत् तस्या राजपुत्र्या महाबल
जसं हरणांचे कळप आणि भयंकर कोल्हे डरकाळ्या फोडतात, आणि पक्षी जळालेल्या दिशेला ओरडतात, तसं त्या राजकन्येचं काहीतरी चांगलं व्हावं, हेच मी मागतो.
इदं हि रक्षो मृगसंनिकाशं प्रलोभ्य मां दूरमनुप्रयातम्। हतं कथंचिन्महता श्रमेण स राक्षसोऽभून्म्रियमाण एव
त्या राक्षसाने, जो हरणासारखा दिसत होता, मला फसवून दूर नेलं. मोठ्या कष्टानं मी त्याला मारलं, तो मरत असतानाच.
मनश्च मे दीनमिहाप्रहृष्टं चक्षुश्च सव्यं कुरुते विकारम्। असंशयं लक्ष्मण नास्ति सीता हृता मृता वा पथि वर्तते वा
माझं मन इथे खचलेलं आहे, आणि डावं डोळं सतत फडफडतंय. लक्ष्मणा, नक्कीच सीता आता नाही—ती हरवली, मेली किंवा कुठेतरी भटकतेय.
thumb|अष्टपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः ॥३-
आता वाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील अठ्ठावन्नावा सर्ग ऐका.
स दृष्ट्वा लक्ष्मणं दीनं शून्यं दशरथात्मजः। पर्यपृच्छत धर्मात्मा वैदेहीमागतं विना
दशरथपुत्र, धर्मशील रामाने, लक्ष्मणाला एकटा आणि दुःखी पाहून, त्याच्याकडून न आलेल्या वैदेहीबद्दल विचारलं.
प्रस्थितं दण्डकारण्यं या मामनुजगाम ह। क्व सा लक्ष्मण वैदेही यां हित्वा त्वमिहागतः
लक्ष्मणा, जी माझ्या मागे दंडकारण्यात आली, ती वैदेही कुठे आहे? तिला सोडून तू इथे कसा आलास?
राज्यभ्रष्टस्य दीनस्य दण्डकान् परिधावतः। क्व सा दुःखसहाया मे वैदेही तनुमध्यमा
राज्य गमावून, दुःखात दंडकारण्यात भटकताना, माझ्या दुःखात साथ देणारी, सडपातळ वैदेही कुठे आहे?
यां विना नोत्सहे वीर मुहूर्तमपि जीवितुम्। क्व सा प्राणसहाया मे सीता सुरसुतोपमा
वीरा, तिच्याशिवाय मला एक क्षणही जगणं शक्य नाही. माझ्या प्राणांची सोबती, देवकन्येसारखी सीता कुठे आहे?
पतित्वममराणां हि पृथिव्याश्चापि लक्ष्मण। विना तां तपनीयाभां नेच्छेयं जनकात्मजाम्
लक्ष्मणा, जनककन्या सोन्यासारखी तेजस्वी ती माझ्याजवळ नसेल, तर मला देवांचं किंवा पृथ्वीचं राज्यही नको.
कच्चिज्जीवति वैदेही प्राणैः प्रियतरा मम। कच्चित् प्रव्राजनं वीर न मे मिथ्या भविष्यति
माझ्या प्राणांपेक्षा प्रिय असलेली वैदेही जिवंत आहे ना? वीरा, माझं वनवासाचं दुःख व्यर्थ जाणार नाही ना?
सीतानिमित्तं सौमित्रे मृते मयि गते त्वयि। कच्चित् सकामा कैकेयी सुखिता सा भविष्यति
सौमित्रा, सीतेमुळे मी मेलो आणि तूही दूर गेलास, तर कैकेयीला तिची इच्छा पूर्ण होईल का? ती सुखी राहील का?
सपुत्रराज्यां सिद्धार्थां मृतपुत्रा तपस्विनी। उपस्थास्यति कौसल्या कच्चित् सौम्येन कैकयीम्
आपला मुलगा आणि राज्य गमावलेली, तपस्विनी कौसल्या, आपल्या मुलासह राज्य मिळवलेल्या, इच्छापूर्ती झालेल्या कैकेयीची सेवा करेल का?
यदि जीवति वैदेही गमिष्याम्याश्रमं पुनः। संवृत्ता यदि वृत्ता सा प्राणांस्त्यक्ष्यामि लक्ष्मण
वैदेही जिवंत असेल तर मी पुन्हा आश्रमात जाईन; पण ती नसेल, लक्ष्मणा, तर मी प्राण सोडीन.
यदि मामाश्रमगतं वैदेही नाभिभाषते। पुरः प्रहसिता सीता विनशिष्यामि लक्ष्मण
मी आश्रमात गेल्यावर, वैदेही हसून माझ्याशी बोलली नाही, तर लक्ष्मणा, मी नक्कीच संपून जाईन.
ब्रूहि लक्ष्मण वैदेही यदि जीवति वा न वा। त्वयि प्रमत्ते रक्षोभिर्भक्षिता वा तपस्विनी
लक्ष्मणा, मला सांग, वैदेही जिवंत आहे की नाही? तुझ्या दुर्लक्षामुळे राक्षसांनी त्या तपस्विनीला खाल्लं का?
सुकुमारी च बाला च नित्यं चादुःखभागिनी। मद्वियोगेन वैदेही व्यक्तं शोचति दुर्मनाः
वैदेही नाजूक, लहान आणि नेहमीच सुखात वाढलेली आहे. माझ्यापासून दूर राहून, ती नक्कीच दुःखी मनाने शोक करत असेल.
सर्वथा रक्षसा तेन जिह्मेन सुदुरात्मना। वदता लक्ष्मणेत्युच्चैस्तवापि जनितं भयम्
त्या दुष्ट राक्षसाने मोठ्याने 'लक्ष्मण' असे हाक मारून तुला भीती वाटली, हे नक्की.
श्रुतश्च मन्ये वैदेह्या स स्वरः सदृशो मम। त्रस्तया प्रेषितस्त्वं च द्रष्टुं मां शीघ्रमागतः
माझ्यासारखा आवाज वैदेहीकडून ऐकू आला असावा, आणि ती घाबरून तुला पटकन माझ्याकडे पाठवली.