न विन्दते तत्र तु शर्म मैथिली विरूपनेत्राभिरतीव तर्जिता। पतिं स्मरन्ती दयितं च देवरं विचेतनाभूद् भयशोकपीडिता
तिथे मैथिलीला काहीच आधार मिळेना; त्या विकृत डोळ्यांच्या राक्षसींनी तिला फार धमकावलं. प्रिय पती आणि देवर आठवत, ती भीती आणि दुःखाने बेशुद्ध झाली.
thumb|सप्तपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील सत्तावन्नावा सर्ग ऐका.
राक्षसं मृगरूपेण चरन्तं कामरूपिणम्। निहत्य रामो मारीचं तूर्णं पथि न्यवर्तत
रामाने इच्छेप्रमाणे रूप बदलणारा मारीच राक्षस हरणाच्या रूपात फिरत असताना झटक्यात ठार मारला आणि लगेचच तो परत आपल्या वाटेने निघाला.
तस्य संत्वरमाणस्य द्रष्टुकामस्य मैथिलीम्। क्रूरस्वनोऽथ गोमायुर्विननादास्य पृष्ठतः
तो मैथिलीला पाहण्यासाठी घाईने जात असताना, मागून एक क्रूर आवाजात कोल्हा ओरडला.
स तस्य स्वरमाज्ञाय दारुणं रोमहर्षणम्। चिन्तयामास गोमायोः स्वरेण परिशङ्कितः
तो भीषण आणि अंगावर काटा आणणारा आवाज ऐकून, रामाला शंका आली आणि त्या कोल्ह्याच्या ओरडण्याचा अर्थ तो विचार करू लागला.
अशुभं बत मन्येऽहं गोमायुर्वाश्यते यथा। स्वस्ति स्यादपि वैदेह्या राक्षसैर्भक्षणं विना
अरे देवा, या कोल्ह्याचा आवाज काहीतरी अशुभ वाटतो; वैदेहीला राक्षसांनी काहीही हानी होऊ नये, ती सुखरूप असो.
मारीचेन तु विज्ञाय स्वरमालक्ष्य मामकम्। विक्रुष्टं मृगरूपेण लक्ष्मणः शृणुयाद् यदि
मारीचाने माझा आवाज ओळखून, हरणाच्या रूपात तोच आवाज काढला, आणि लक्ष्मणाने तो ऐकला तर—
स सौमित्रिः स्वरं श्रुत्वा तां च हित्वाथ मैथिलीम्। तयैव प्रहितः क्षिप्रं मत्सकाशमिहैष्यति
मग सौमित्र लक्ष्मण तो आवाज ऐकून, मैथिलीला तिथेच सोडून, तिच्या सांगण्यावरून पटकन माझ्याकडे येईल.
राक्षसैः सहितैर्नूनं सीताया ईप्सितो वधः। काञ्चनश्च मृगो भूत्वा व्यपनीयाश्रमात्तु माम्
खरंच, राक्षसांना सीतेचा नाशच हवा आहे; म्हणूनच त्यांनी सोन्याच्या हरणाचे रूप घेऊन मला आश्रमातून दूर नेले.
दूरं नीत्वाथ मारीचो राक्षसोऽभूच्छराहतः। हा लक्ष्मण हतोऽस्मीति यद्वाक्यं व्याजहार ह
मारीच राक्षसाने मला दूर नेऊन, माझ्या बाणाने जखमी झाल्यावर, 'हाय लक्ष्मण, मी मेलो!' असे ओरडले.
अपि स्वस्ति भवेद् द्वाभ्यां रहिताभ्यां मया वने। जनस्थाननिमित्तं हि कृतवैरोऽस्मि राक्षसैः
मी या दोघांना जंगलात एकटे सोडले आहे, त्यांना काहीही वाईट घडू नये; कारण जनस्थानाच्या प्रसंगामुळे मी राक्षसांचा शत्रू झालो आहे.
निमित्तानि च घोराणि दृश्यन्तेऽद्य बहूनि च। इत्येवं चिन्तयन् रामः श्रुत्वा गोमायुनिःस्वनम्
आज अनेक भयंकर अपशकुन दिसत आहेत; असे विचार करत असताना रामाने पुन्हा कोल्ह्याचा ओरड ऐकला.
निवर्तमानस्त्वरितो जगामाश्रममात्मवान्। आत्मनश्चापनयनं मृगरूपेण रक्षसा
रामाने झटक्यात मागे वळून, मन शांत ठेवत, आश्रमाकडे धाव घेतली; आणि हरणाच्या रूपातील राक्षसाने आपल्याला कसे फसवले, हे तो मनाशी विचार करत होता.
आजगाम जनस्थानं राघवः परिशङ्कितः। तं दीनमानसं दीनमासेदुर्मृगपक्षिणः
राघवाला मनात काळजी घेऊन जनस्थानात परतताना, त्याच्या दुःखाने व्याकुळ झालेल्या वनातील प्राणी आणि पक्षीदेखील त्याच्याजवळ जमले.
सव्यं कृत्वा महात्मानं घोरांश्च ससृजुः स्वरान्। तानि दृष्ट्वा निमित्तानि महाघोराणि राघवः। न्यवर्तताथ त्वरितो जवेनाश्रममात्मनः
ते सर्व प्राणी आणि पक्षी राघवाच्या डावीकडे जाऊन भीषण आवाज काढू लागले; ही भयंकर लक्षणे पाहून, राघवाने मोठ्या घाईने आपल्या आश्रमाकडे धाव घेतली.
ततो लक्ष्मणमायान्तं ददर्श विगतप्रभम्। ततोऽविदूरे रामेण समीयाय स लक्ष्मणः
तेव्हा रामाने लक्ष्मणाला जवळ येताना पाहिले, त्याचा तेज हरवलेला होता; आणि लक्ष्मण रामापासून फार दूर नसताना त्याच्याजवळ आला.
विषण्णः सन् विषण्णेन दुःखितो दुःखभागिना। स जगर्हेऽथ तं भ्राता दृष्ट्वा लक्ष्मणमागतम्
स्वतः दुःखी असलेला राम, आपल्या तितक्याच दुःखी आणि व्यथित भावाला पाहून, त्याच्यावर थोडेसे रागावला.
विहाय सीतां विजने वने राक्षससेविते। गृहीत्वा च करं सव्यं लक्ष्मणं रघुनन्दनः
राघवाने सीतेला राक्षसांनी भरलेल्या या एकाकी जंगलात एकटी सोडले, आणि मग त्याने लक्ष्मणाचा डावा हात धरला.
उवाच मधुरोदर्कमिदं परुषमार्तवत्। अहो लक्ष्मण गर्ह्यं ते कृतं यत् त्वं विहाय ताम्
तो वेदनेने भरलेला, गोड पण कठोर असा म्हणाला, 'अरे लक्ष्मण, तू तिला तिथे सोडून आलास, हे तुझे कृत्य निंदनीय आहे.'
सीतामिहागतः सौम्य कच्चित् स्वस्ति भवेदिति। न मेऽस्ति संशयो वीर सर्वथा जनकात्मजा
'सौम्य लक्ष्मण, तू सीतेला सोडून इथे आलास, तिला काही वाईट घडू नये अशीच माझी प्रार्थना आहे; पण हे वीर, मला काही शंका वाटत नाही—जनकनंदिनी...'
विनष्टा भक्षिता वापि राक्षसैर्वनचारिभिः। अशुभान्येव भूयिष्ठं यथा प्रादुर्भवन्ति मे
वनात भटकणाऱ्या राक्षसांनी तिला मारलं असावं किंवा खाल्लं असावं. मला सतत अशुभ चिन्हंच दिसत आहेत.
अपि लक्ष्मण सीतायाः सामग्र्यं प्राप्नुयामहे। जीवन्त्याः पुरुषव्याघ्र सुताया जनकस्य वै
लक्ष्मणा, जनकांची कन्या, वाघासारखा पुरुष, सीतेचा काहीच मागोवा आपल्याला जिवंतपणी सापडेल का?
यथा वै मृगसंघाश्च गोमायुश्चैव भैरवम्। वाश्यन्ते शकुनाश्चापि प्रदीप्तामभितो दिशम्। अपि स्वस्ति भवेत् तस्या राजपुत्र्या महाबल
जसं हरणांचे कळप आणि भयंकर कोल्हे डरकाळ्या फोडतात, आणि पक्षी जळालेल्या दिशेला ओरडतात, तसं त्या राजकन्येचं काहीतरी चांगलं व्हावं, हेच मी मागतो.
इदं हि रक्षो मृगसंनिकाशं प्रलोभ्य मां दूरमनुप्रयातम्। हतं कथंचिन्महता श्रमेण स राक्षसोऽभून्म्रियमाण एव
त्या राक्षसाने, जो हरणासारखा दिसत होता, मला फसवून दूर नेलं. मोठ्या कष्टानं मी त्याला मारलं, तो मरत असतानाच.
मनश्च मे दीनमिहाप्रहृष्टं चक्षुश्च सव्यं कुरुते विकारम्। असंशयं लक्ष्मण नास्ति सीता हृता मृता वा पथि वर्तते वा
माझं मन इथे खचलेलं आहे, आणि डावं डोळं सतत फडफडतंय. लक्ष्मणा, नक्कीच सीता आता नाही—ती हरवली, मेली किंवा कुठेतरी भटकतेय.
thumb|अष्टपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः ॥३-
आता वाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील अठ्ठावन्नावा सर्ग ऐका.
स दृष्ट्वा लक्ष्मणं दीनं शून्यं दशरथात्मजः। पर्यपृच्छत धर्मात्मा वैदेहीमागतं विना
दशरथपुत्र, धर्मशील रामाने, लक्ष्मणाला एकटा आणि दुःखी पाहून, त्याच्याकडून न आलेल्या वैदेहीबद्दल विचारलं.
प्रस्थितं दण्डकारण्यं या मामनुजगाम ह। क्व सा लक्ष्मण वैदेही यां हित्वा त्वमिहागतः
लक्ष्मणा, जी माझ्या मागे दंडकारण्यात आली, ती वैदेही कुठे आहे? तिला सोडून तू इथे कसा आलास?
राज्यभ्रष्टस्य दीनस्य दण्डकान् परिधावतः। क्व सा दुःखसहाया मे वैदेही तनुमध्यमा
राज्य गमावून, दुःखात दंडकारण्यात भटकताना, माझ्या दुःखात साथ देणारी, सडपातळ वैदेही कुठे आहे?
यां विना नोत्सहे वीर मुहूर्तमपि जीवितुम्। क्व सा प्राणसहाया मे सीता सुरसुतोपमा
वीरा, तिच्याशिवाय मला एक क्षणही जगणं शक्य नाही. माझ्या प्राणांची सोबती, देवकन्येसारखी सीता कुठे आहे?