धारितुं शक्ष्यसि चिरं विषं पीत्वेव निर्घृण। बद्धस्त्वं कालपाशेन दुर्निवारेण रावण
निर्घृण रावण, विष प्यायल्यानंतर जसं कोणी फार काळ जगू शकत नाही, तसंच तूही नाही; तू काळाच्या टाळता न येणाऱ्या फासात अडकला आहेस.
क्व गतो लप्स्यसे शर्म मम भर्तुर्महात्मनः। निमेषान्तरमात्रेण विना भ्रातरमाहवे
माझ्या महात्मा पतीपासून दूर, युद्धात तुझा भाऊ नसताना, डोळ्याच्या पापण्याइतक्या वेळातही तुला कुठेच शांती मिळणार नाही.
राक्षसा निहता येन सहस्राणि चतुर्दश। कथं स राघवो वीरः सर्वास्त्रकुशलो बली
ज्याने चौदा हजार राक्षसांचा संहार केला, तो सर्व अस्त्रांमध्ये निपुण आणि बलवान राघव वीर कसा अपयशी ठरेल?
न त्वां हन्याच्छरैस्तीक्ष्णैरिष्टभार्यापहारिणम्। एतच्चान्यच्च परुषं वैदेही रावणाङ्कगा। भयशोकसमाविष्टा करुणं विललाप ह
तरीही, तुझ्या हातून त्याची प्रिय पत्नी पळवली गेली असली, तरी तो तुला तीक्ष्ण बाणांनी मारणार नाही; आणि या अशा अनेक कठोर शब्दांनी, रावणाच्या मांडीवर बसलेली, भय आणि दुःखाने ग्रासलेली वैदेही करूणाने रडू लागली.
तदा भृशार्तां बहु चैव भाषिणीं विलापपूर्वं करुणं च भामिनीम्। जहार पापस्तरुणीं विचेष्टतीं नृपात्मजामागतगात्रवेपथुः
त्या वेळी फारच व्याकुळ आणि अनेक शब्दांनी आक्रोश करणाऱ्या, हृदयद्रावक विलाप करणाऱ्या, अंग थरथर कापणाऱ्या त्या तेजस्विनी राजकन्येला, पापी रावणाने तिला झुंज देत असतानाच पकडून नेले.
thumb|चतुःपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः ॥३-
श्रीवाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील चोपन्नावा सर्ग ऐका.
ह्रियमाणा तु वैदेही कंचिन्नाथमपश्यती। ददर्श गिरिशृङ्गस्थान् पञ्च वानरपुङ्गवान्
वैदेहीला ओढून नेत असताना, तिला कुठेच आधार दिसला नाही. तेव्हा तिने डोंगराच्या शिखरावर उभे असलेले पाच वानरश्रेष्ठ पाहिले.
तेषां मध्ये विशालाक्षी कौशेयं कनकप्रभम्। उत्तरीयं वरारोहा शुभान्याभरणानि च
त्यांच्या मध्ये ती विशाल नेत्रांची, सुंदर बांध्याची स्त्री, सोन्यासारख्या झळाळणाऱ्या रेशमी वस्त्रात आणि शुभ दागिन्यांनी सजलेली होती.
मुमोच यदि रामाय शंसेयुरिति भामिनी। वस्त्रमुत्सृज्य तन्मध्ये निक्षिप्तं सहभूषणम्
रामा पर्यंत हे कळावे म्हणून त्या भामिनीने आपले वस्त्र आणि दागिने त्यांच्यात टाकून दिले.
सम्भ्रमात् तु दशग्रीवस्तत्कर्म च न बुद्धवान्। पिङ्गाक्षास्तां विशालाक्षीं नेत्रैरनिमिषैरिव
दशमुख रावण घाईत असल्यामुळे हे कृत्य त्याच्या लक्षात आले नाही; आणि त्या विशाल नेत्रांच्या सीतेकडे, पिंगट डोळ्यांचे वानर एकटक पाहत होते.
विक्रोशन्तीं तदा सीतां ददृशुर्वानरोत्तमाः। स च पम्पामतिक्रम्य लङ्कामभिमुखः पुरीम्
त्या वेळी वानरश्रेष्ठांनी ओरडणाऱ्या सीतेला पाहिले; आणि रावण पंपा सरोवर ओलांडून लंका नगरीकडे निघून गेला.
जगाम मैथिलीं गृह्य रुदतीं राक्षसेश्वरः। तां जहार सुसंहृष्टो रावणो मृत्युमात्मनः
राक्षसांचा राजा रावण रडणाऱ्या मैथिलीला घेऊन गेला; स्वतःच्या मृत्यूला कारणीभूत होईल हे माहीत असूनही, आनंदाने तिला पळवून नेले.
उत्सङ्गेनैव भुजगीं तीक्ष्णदंष्ट्रां महाविषाम्। वनानि सरितः शैलान् सरांसि च विहायसा
रावणाने तिला मांडीवर घेतले होते, जणू काही ती तीक्ष्ण दातांची, घातक विषारी साप असावी; आणि तो आकाशातून जंगल, नद्या, डोंगर आणि सरोवरे ओलांडत गेला.
स क्षिप्रं समतीयाय शरश्चापादिव च्युतः। तिमिनक्रनिकेतं तु वरुणालयमक्षयम्
तो जसा धनुष्यावरून सुटलेला बाण वेगाने जातो तसा, कासव आणि मगर राहतात त्या अमर्याद जलाशय, म्हणजेच वरुणाचे निवासस्थान, पटकन ओलांडून गेला.
सरितां शरणं गत्वा समतीयाय सागरम्। सम्भ्रमात् परिवृत्तोर्मी रुद्धमीनमहोरगः
नद्यांचे आश्रय घेत तो समुद्रही पार गेला; घाईमुळे लाटा मागे वळल्या आणि माशा व मोठे सर्प अडवले गेले.
वैदेह्यां ह्रियमाणायां बभूव वरुणालयः। अन्तरिक्षगता वाचः ससृजुश्चारणास्तदा
वैदेहीला ओढून नेत असताना वरुणाचे निवासस्थान दिसले, आणि त्या वेळी आकाशातून चारणांनी आवाज काढले.
एतदन्तो दशग्रीव इति सिद्धास्तथाब्रुवन्। स तु सीतां विचेष्टन्तीमङ्केनादाय रावणः
सिद्धांनी म्हटले, 'हा दशमुखाचा अंत आहे.' आणि त्या वेळी रावणाने झुंज देणाऱ्या सीतेला मांडीवर घेतले.
प्रविवेश पुरीं लङ्कां रूपिणीं मृत्युमात्मनः। सोऽभिगम्य पुरीं लङ्कां सुविभक्तमहापथाम्
स्वतःच्या मृत्यूचे रूप असलेल्या लंका नगरीत तो गेला; रुंद आणि नीट आखलेल्या रस्त्यांनी सजलेल्या लंकेत तो पोहोचला.
संरूढकक्ष्यां बहुलां स्वमन्तःपुरमाविशत्। तत्र तामसितापाङ्गीं शोकमोहसमन्विताम्
मजबूत तटबंदी असलेल्या, मोठ्या आपल्या अंतःपुरात तो गेला; तिथे काळ्या डोळ्यांची, दुःख आणि गोंधळाने भरलेली सीता ठेवली.
निदधे रावणः सीतां मयो मायामिवासुरीम्। अब्रवीच्च दशग्रीवः पिशाचीर्घोरदर्शनाः
रावणाने सीतेला तिथे बंदिस्त केले, जणू मायाने आपल्या मायावी राक्षसीला ठेवले होते. मग दशमुख रावणाने भीषण आणि भयंकर दिसणाऱ्या राक्षसींना सांगितले:
यथा नैनां पुमान् स्त्री वा सीतां पश्यत्यसम्मतः। मुक्तामणिसुवर्णानि वस्त्राण्याभरणानि च
'माझ्या परवानगीशिवाय कोणताही पुरुष किंवा स्त्री सीतेला पाहू नये. मोती, दागिने, सुवर्ण, वस्त्रे आणि अलंकार—'
यद् यदिच्छेत् तदैवास्या देयं मच्छन्दतो यथा। या च वक्ष्यति वैदेहीं वचनं किंचिदप्रियम्
'तीला जे काही हवे असेल ते फक्त माझ्या आज्ञेने द्या. पण जर कोणी वैदेहीला एकही अप्रिय शब्द बोलेल—'
अज्ञानाद् यदि वा ज्ञानान्न तस्या जीवितं प्रियम्। तथोक्त्वा राक्षसीस्तास्तु राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्
माझ्या अज्ञानामुळे किंवा जाणूनबुजून, तिचं जीवन मला प्रिय राहणार नाही असं त्याने त्या राक्षसींना सांगितलं. मग तो बलवान राक्षसांचा राजा पुढे बोलू लागला.
निष्क्रम्यान्तःपुरात् तस्मात् किं कृत्यमिति चिन्तयन्। ददर्शाष्टौ महावीर्यान् राक्षसान् पिशिताशनान्
तो आपल्या अंतःपुरातून बाहेर पडला आणि 'आता काय करावं?' असा विचार करत होता. तेव्हा त्याने आठ बलवान, मांसाहारी राक्षसांना पाहिलं.
स तान् दृष्ट्वा महावीर्यो वरदानेन मोहितः। उवाच तानिदं वाक्यं प्रशस्य बलवीर्यतः
त्या बलाढ्य राक्षसांनी त्याला पाहिलं. मिळालेल्या वरामुळे गर्विष्ठ झालेला तो त्यांचं सामर्थ्य आणि शौर्य याचं कौतुक करत म्हणाला—
नानाप्रहरणाः क्षिप्रमितो गच्छत सत्वराः। जनस्थानं हतस्थानं भूतपूर्वं खरालयम्
तुम्ही सर्वजण वेगवेगळ्या शस्त्रांनी सज्ज होऊन लगेच इथून निघा आणि एकेकाळी खराचा निवास असलेल्या, आता उद्ध्वस्त झालेल्या जनस्थानात जा.
तत्रास्यतां जनस्थाने शून्ये निहतराक्षसे। पौरुषं बलमाश्रित्य त्रासमुत्सृज्य दूरतः
आता राक्षसशून्य झालेल्या त्या जनस्थानात तुम्ही राहा. तुमचं धैर्य आणि बळ यावर विश्वास ठेवा आणि भीती दूर सारा.
बहुसैन्यं महावीर्यं जनस्थाने निवेशितम्। सदूषणखरं युद्धे निहतं रामसायकैः
जनस्थानात एक मोठं आणि बलवान सैन्य, दूषण आणि खरासह, तैनात केलं होतं; पण रामाच्या बाणांनी ते युद्धात मारले गेले.
ततः क्रोधो ममापूर्वो धैर्यस्योपरि वर्धते। वैरं च सुमहज्जातं रामं प्रति सुदारुणम्
त्यामुळे माझ्या मनात कधीही न आलेला प्रचंड राग निर्माण झाला आहे आणि रामाविषयी भयंकर वैर उत्पन्न झालं आहे.
निर्यातयितुमिच्छामि तच्च वैरं महारिपोः। नहि लप्स्याम्यहं निद्रामहत्वा संयुगे रिपुम्
त्या मोठ्या शत्रूविरुद्ध मी हे वैर पूर्ण करायचं ठरवलं आहे. शत्रूला युद्धात न मारता मला झोप लागणार नाही.