न त्वं तयोः शरस्पर्शं सोढुं शक्तः कथंचन। वने प्रज्वलितस्येव स्पर्शमग्नेर्विहंगमः
त्यांच्या बाणांचा स्पर्श तू कधीच सहन करू शकत नाहीस, जसं एखाद्या पक्ष्याला जंगलात पेटलेल्या आगीचा स्पर्श सहन होत नाही.
साधु कृत्वाऽऽत्मनः पथ्यं साधु मां मुञ्च रावण। मत्प्रधर्षणसंक्रुद्धो भ्रात्रा सह पतिर्मम
रावण, स्वतःच्या भल्यासाठी मला सोडून दे. माझा पती आणि त्याचा भाऊ, माझा अपमान झाल्यामुळे संतप्त होऊन, तुझा नाश करतील.
विधास्यति विनाशाय त्वं मां यदि न मुञ्चसि। येन त्वं व्यवसायेन बलान्मां हर्तुमिच्छसि
जर तू मला सोडणार नाहीस, तर त्याच निर्धारामुळे, ज्याने तू मला जबरदस्तीने पळवायचं ठरवलं आहेस, तुझा विनाश होईल.
व्यवसायस्तु ते नीच भविष्यति निरर्थकः। नह्यहं तमपश्यन्ती भर्तारं विबुधोपमम्
अरे नीच, तुझा हा निर्धार व्यर्थ ठरेल; कारण माझ्या देवतुल्य पतीला न पाहता, मी शत्रूच्या ताब्यात फार काळ जिवंत राहू शकत नाही.
उत्सहे शत्रुवशगा प्राणान् धारयितुं चिरम्। न नूनं चात्मनः श्रेयः पथ्यं वा समवेक्षसे
शत्रूच्या ताब्यात राहून, मी फार काळ प्राण धरणार नाही; खरं तर, तू स्वतःच्या भल्याचा विचारच करत नाहीस.
मृत्युकाले यथा मर्त्यो विपरीतानि सेवते। मुमूर्षूणां तु सर्वेषां यत् पथ्यं तन्न रोचते
मृत्यूच्या वेळी माणूस उलट वागतो, त्याचप्रमाणे मरणाच्या उंबरठ्यावर असलेल्यांना खरं भलं काहीच आवडत नाही.
पश्यामीह हि कण्ठे त्वां कालपाशावपाशितम्। यथा चास्मिन् भयस्थाने न बिभेषि निशाचर
इथेच मी तुझ्या गळ्यात मृत्यूचा फास पडलेला पाहते; तरीही, या भीतीच्या क्षणी, रात्रभर भटकणारा, तुला भीती वाटत नाही.
व्यक्तं हिरण्मयांस्त्वं हि सम्पश्यसि महीरुहान्। नदीं वैतरणीं घोरां रुधिरौघविवाहिनीम्
तू सोन्याची झाडं आणि रक्ताच्या प्रवाहांनी वाहणारी भयंकर वैतरणी नदी स्पष्टपणे पाहतो आहेस.
खड्गपत्रवनं चैव भीमं पश्यसि रावण। तप्तकाञ्चनपुष्पां च वैदूर्यप्रवरच्छदाम्
रावण, तू तलवारीच्या पानांसारख्या पानांचं भीषण जंगल, तापलेल्या सोन्याच्या फुलांनी आणि सुंदर वैदूर्याच्या आवरणांनी सजलेलं, पाहतो आहेस.
द्रक्ष्यसे शाल्मलीं तीक्ष्णामायसैः कण्टकैश्चिताम्। नहि त्वमीदृशं कृत्वा तस्यालीकं महात्मनः
तू लोखंडी काट्यांनी भरलेलं तीक्ष्ण सालमलीचं झाड पाहशील; कारण अशा महान पुरुषावर अत्याचार केल्यावर त्याचे परिणाम तुला टळणार नाहीत.
धारितुं शक्ष्यसि चिरं विषं पीत्वेव निर्घृण। बद्धस्त्वं कालपाशेन दुर्निवारेण रावण
निर्घृण रावण, विष प्यायल्यानंतर जसं कोणी फार काळ जगू शकत नाही, तसंच तूही नाही; तू काळाच्या टाळता न येणाऱ्या फासात अडकला आहेस.
क्व गतो लप्स्यसे शर्म मम भर्तुर्महात्मनः। निमेषान्तरमात्रेण विना भ्रातरमाहवे
माझ्या महात्मा पतीपासून दूर, युद्धात तुझा भाऊ नसताना, डोळ्याच्या पापण्याइतक्या वेळातही तुला कुठेच शांती मिळणार नाही.
राक्षसा निहता येन सहस्राणि चतुर्दश। कथं स राघवो वीरः सर्वास्त्रकुशलो बली
ज्याने चौदा हजार राक्षसांचा संहार केला, तो सर्व अस्त्रांमध्ये निपुण आणि बलवान राघव वीर कसा अपयशी ठरेल?
न त्वां हन्याच्छरैस्तीक्ष्णैरिष्टभार्यापहारिणम्। एतच्चान्यच्च परुषं वैदेही रावणाङ्कगा। भयशोकसमाविष्टा करुणं विललाप ह
तरीही, तुझ्या हातून त्याची प्रिय पत्नी पळवली गेली असली, तरी तो तुला तीक्ष्ण बाणांनी मारणार नाही; आणि या अशा अनेक कठोर शब्दांनी, रावणाच्या मांडीवर बसलेली, भय आणि दुःखाने ग्रासलेली वैदेही करूणाने रडू लागली.
तदा भृशार्तां बहु चैव भाषिणीं विलापपूर्वं करुणं च भामिनीम्। जहार पापस्तरुणीं विचेष्टतीं नृपात्मजामागतगात्रवेपथुः
त्या वेळी फारच व्याकुळ आणि अनेक शब्दांनी आक्रोश करणाऱ्या, हृदयद्रावक विलाप करणाऱ्या, अंग थरथर कापणाऱ्या त्या तेजस्विनी राजकन्येला, पापी रावणाने तिला झुंज देत असतानाच पकडून नेले.
thumb|चतुःपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः ॥३-
श्रीवाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील चोपन्नावा सर्ग ऐका.
ह्रियमाणा तु वैदेही कंचिन्नाथमपश्यती। ददर्श गिरिशृङ्गस्थान् पञ्च वानरपुङ्गवान्
वैदेहीला ओढून नेत असताना, तिला कुठेच आधार दिसला नाही. तेव्हा तिने डोंगराच्या शिखरावर उभे असलेले पाच वानरश्रेष्ठ पाहिले.
तेषां मध्ये विशालाक्षी कौशेयं कनकप्रभम्। उत्तरीयं वरारोहा शुभान्याभरणानि च
त्यांच्या मध्ये ती विशाल नेत्रांची, सुंदर बांध्याची स्त्री, सोन्यासारख्या झळाळणाऱ्या रेशमी वस्त्रात आणि शुभ दागिन्यांनी सजलेली होती.
मुमोच यदि रामाय शंसेयुरिति भामिनी। वस्त्रमुत्सृज्य तन्मध्ये निक्षिप्तं सहभूषणम्
रामा पर्यंत हे कळावे म्हणून त्या भामिनीने आपले वस्त्र आणि दागिने त्यांच्यात टाकून दिले.
सम्भ्रमात् तु दशग्रीवस्तत्कर्म च न बुद्धवान्। पिङ्गाक्षास्तां विशालाक्षीं नेत्रैरनिमिषैरिव
दशमुख रावण घाईत असल्यामुळे हे कृत्य त्याच्या लक्षात आले नाही; आणि त्या विशाल नेत्रांच्या सीतेकडे, पिंगट डोळ्यांचे वानर एकटक पाहत होते.
विक्रोशन्तीं तदा सीतां ददृशुर्वानरोत्तमाः। स च पम्पामतिक्रम्य लङ्कामभिमुखः पुरीम्
त्या वेळी वानरश्रेष्ठांनी ओरडणाऱ्या सीतेला पाहिले; आणि रावण पंपा सरोवर ओलांडून लंका नगरीकडे निघून गेला.
जगाम मैथिलीं गृह्य रुदतीं राक्षसेश्वरः। तां जहार सुसंहृष्टो रावणो मृत्युमात्मनः
राक्षसांचा राजा रावण रडणाऱ्या मैथिलीला घेऊन गेला; स्वतःच्या मृत्यूला कारणीभूत होईल हे माहीत असूनही, आनंदाने तिला पळवून नेले.
उत्सङ्गेनैव भुजगीं तीक्ष्णदंष्ट्रां महाविषाम्। वनानि सरितः शैलान् सरांसि च विहायसा
रावणाने तिला मांडीवर घेतले होते, जणू काही ती तीक्ष्ण दातांची, घातक विषारी साप असावी; आणि तो आकाशातून जंगल, नद्या, डोंगर आणि सरोवरे ओलांडत गेला.
स क्षिप्रं समतीयाय शरश्चापादिव च्युतः। तिमिनक्रनिकेतं तु वरुणालयमक्षयम्
तो जसा धनुष्यावरून सुटलेला बाण वेगाने जातो तसा, कासव आणि मगर राहतात त्या अमर्याद जलाशय, म्हणजेच वरुणाचे निवासस्थान, पटकन ओलांडून गेला.
सरितां शरणं गत्वा समतीयाय सागरम्। सम्भ्रमात् परिवृत्तोर्मी रुद्धमीनमहोरगः
नद्यांचे आश्रय घेत तो समुद्रही पार गेला; घाईमुळे लाटा मागे वळल्या आणि माशा व मोठे सर्प अडवले गेले.
वैदेह्यां ह्रियमाणायां बभूव वरुणालयः। अन्तरिक्षगता वाचः ससृजुश्चारणास्तदा
वैदेहीला ओढून नेत असताना वरुणाचे निवासस्थान दिसले, आणि त्या वेळी आकाशातून चारणांनी आवाज काढले.
एतदन्तो दशग्रीव इति सिद्धास्तथाब्रुवन्। स तु सीतां विचेष्टन्तीमङ्केनादाय रावणः
सिद्धांनी म्हटले, 'हा दशमुखाचा अंत आहे.' आणि त्या वेळी रावणाने झुंज देणाऱ्या सीतेला मांडीवर घेतले.
प्रविवेश पुरीं लङ्कां रूपिणीं मृत्युमात्मनः। सोऽभिगम्य पुरीं लङ्कां सुविभक्तमहापथाम्
स्वतःच्या मृत्यूचे रूप असलेल्या लंका नगरीत तो गेला; रुंद आणि नीट आखलेल्या रस्त्यांनी सजलेल्या लंकेत तो पोहोचला.
संरूढकक्ष्यां बहुलां स्वमन्तःपुरमाविशत्। तत्र तामसितापाङ्गीं शोकमोहसमन्विताम्
मजबूत तटबंदी असलेल्या, मोठ्या आपल्या अंतःपुरात तो गेला; तिथे काळ्या डोळ्यांची, दुःख आणि गोंधळाने भरलेली सीता ठेवली.
निदधे रावणः सीतां मयो मायामिवासुरीम्। अब्रवीच्च दशग्रीवः पिशाचीर्घोरदर्शनाः
रावणाने सीतेला तिथे बंदिस्त केले, जणू मायाने आपल्या मायावी राक्षसीला ठेवले होते. मग दशमुख रावणाने भीषण आणि भयंकर दिसणाऱ्या राक्षसींना सांगितले: