रोषरोदनताम्राक्षी भीमाक्षं राक्षसाधिपम्। रुदती करुणं सीता ह्रियमाणा तमब्रवीत्
राग आणि रडण्याने डोळे लाल झालेले, भीषण डोळ्याच्या राक्षसाधिपतीला, सीता दुःखाने रडत रडत म्हणाली, जशी ती जबरदस्तीने नेली जात होती.
न व्यपत्रपसे नीच कर्मणानेन रावण। ज्ञात्वा विरहितां यो मां चोरयित्वा पलायसे
हे रावणा, नीच माणसा, हे कृत्य करताना तुला लाज वाटत नाही का? मला एकटीला पाहून, चोरासारखा पळून जातोस.
त्वयैव नूनं दुष्टात्मन् भीरुणा हर्तुमिच्छता। ममापवाहितो भर्ता मृगरूपेण मायया
नक्कीच, दुष्ट मनाच्या भित्र्या रावणा, मला पळवायचे म्हणून तूच मृगरूप घेऊन कपटाने माझ्या पतीला दूर नेलेस.
यो हि मामुद्यतस्त्रातुं सोऽप्ययं विनिपातितः। गृध्रराजः पुराणोऽसौ श्वशुरस्य सखा मम
जो मला वाचवायला पुढे आला, तो प्राचीन गृध्रराज, माझ्या सासऱ्याचा मित्र, तोही आता मारला गेला.
परमं खलु ते वीर्यं दृश्यते राक्षसाधम। विश्राव्य नामधेयं हि युद्धे नास्मि जिता त्वया
खरंच, तुझी ताकद अशीच दिसते, राक्षसांमधील नीच; नाव सांगूनही, युद्धात तू मला जिंकू शकला नाहीस.
ईदृशं गर्हितं कर्म कथं कृत्वा न लज्जसे। स्त्रियाश्चाहरणं नीच रहिते च परस्य च
अशा घृणास्पद कृत्य केल्यानंतर तुला लाज वाटत नाही का? दुसऱ्याच्या बायकोचे, तेही एकांतात अपहरण केलेस, नीच आहेस.
कथयिष्यन्ति लोकेषु पुरुषाः कर्म कुत्सितम्। सुनृशंसमधर्मिष्ठं तव शौटीर्यमानिनः
लोकातले लोक तुझ्या या कृत्याची निंदा करतील; हे कर्म निर्दयी, अन्यायकारक आहे, आणि तरीही तू स्वतःला मोठा वीर समजतोस.
धिक् ते शौर्यं च सत्त्वं च यत्त्वया कथितं तदा। कुलाक्रोशकरं लोके धिक् ते चारित्रमीदृशम्
तुझ्या शौर्याला आणि स्वभावाला धिक्कार असो; असं वागणं तुझ्या घराण्याला कलंक लावणारं आहे—असं वर्तन तुला शोभत नाही.
किं शक्यं कर्तुमेवं हि यज्जवेनैव धावसि। मुहूर्तमपि तिष्ठ त्वं न जीवन् प्रतियास्यसि
तू इतक्या वेगाने पळतोस, तर आता काय करावं? एक क्षण जरी थांब, तर तू जिवंत परत येणार नाहीस.
नहि चक्षुःपथं प्राप्य तयोः पार्थिवपुत्रयोः। ससैन्योऽपि समर्थस्त्वं मुहूर्तमपि जीवितुम्
त्या दोन राजकुमारांच्या नजरेत जरी तू आणि तुझं सैन्य आलात, तरी एक क्षणही जिवंत राहू शकणार नाही.
न त्वं तयोः शरस्पर्शं सोढुं शक्तः कथंचन। वने प्रज्वलितस्येव स्पर्शमग्नेर्विहंगमः
त्यांच्या बाणांचा स्पर्श तू कधीच सहन करू शकत नाहीस, जसं एखाद्या पक्ष्याला जंगलात पेटलेल्या आगीचा स्पर्श सहन होत नाही.
साधु कृत्वाऽऽत्मनः पथ्यं साधु मां मुञ्च रावण। मत्प्रधर्षणसंक्रुद्धो भ्रात्रा सह पतिर्मम
रावण, स्वतःच्या भल्यासाठी मला सोडून दे. माझा पती आणि त्याचा भाऊ, माझा अपमान झाल्यामुळे संतप्त होऊन, तुझा नाश करतील.
विधास्यति विनाशाय त्वं मां यदि न मुञ्चसि। येन त्वं व्यवसायेन बलान्मां हर्तुमिच्छसि
जर तू मला सोडणार नाहीस, तर त्याच निर्धारामुळे, ज्याने तू मला जबरदस्तीने पळवायचं ठरवलं आहेस, तुझा विनाश होईल.
व्यवसायस्तु ते नीच भविष्यति निरर्थकः। नह्यहं तमपश्यन्ती भर्तारं विबुधोपमम्
अरे नीच, तुझा हा निर्धार व्यर्थ ठरेल; कारण माझ्या देवतुल्य पतीला न पाहता, मी शत्रूच्या ताब्यात फार काळ जिवंत राहू शकत नाही.
उत्सहे शत्रुवशगा प्राणान् धारयितुं चिरम्। न नूनं चात्मनः श्रेयः पथ्यं वा समवेक्षसे
शत्रूच्या ताब्यात राहून, मी फार काळ प्राण धरणार नाही; खरं तर, तू स्वतःच्या भल्याचा विचारच करत नाहीस.
मृत्युकाले यथा मर्त्यो विपरीतानि सेवते। मुमूर्षूणां तु सर्वेषां यत् पथ्यं तन्न रोचते
मृत्यूच्या वेळी माणूस उलट वागतो, त्याचप्रमाणे मरणाच्या उंबरठ्यावर असलेल्यांना खरं भलं काहीच आवडत नाही.
पश्यामीह हि कण्ठे त्वां कालपाशावपाशितम्। यथा चास्मिन् भयस्थाने न बिभेषि निशाचर
इथेच मी तुझ्या गळ्यात मृत्यूचा फास पडलेला पाहते; तरीही, या भीतीच्या क्षणी, रात्रभर भटकणारा, तुला भीती वाटत नाही.
व्यक्तं हिरण्मयांस्त्वं हि सम्पश्यसि महीरुहान्। नदीं वैतरणीं घोरां रुधिरौघविवाहिनीम्
तू सोन्याची झाडं आणि रक्ताच्या प्रवाहांनी वाहणारी भयंकर वैतरणी नदी स्पष्टपणे पाहतो आहेस.
खड्गपत्रवनं चैव भीमं पश्यसि रावण। तप्तकाञ्चनपुष्पां च वैदूर्यप्रवरच्छदाम्
रावण, तू तलवारीच्या पानांसारख्या पानांचं भीषण जंगल, तापलेल्या सोन्याच्या फुलांनी आणि सुंदर वैदूर्याच्या आवरणांनी सजलेलं, पाहतो आहेस.
द्रक्ष्यसे शाल्मलीं तीक्ष्णामायसैः कण्टकैश्चिताम्। नहि त्वमीदृशं कृत्वा तस्यालीकं महात्मनः
तू लोखंडी काट्यांनी भरलेलं तीक्ष्ण सालमलीचं झाड पाहशील; कारण अशा महान पुरुषावर अत्याचार केल्यावर त्याचे परिणाम तुला टळणार नाहीत.
धारितुं शक्ष्यसि चिरं विषं पीत्वेव निर्घृण। बद्धस्त्वं कालपाशेन दुर्निवारेण रावण
निर्घृण रावण, विष प्यायल्यानंतर जसं कोणी फार काळ जगू शकत नाही, तसंच तूही नाही; तू काळाच्या टाळता न येणाऱ्या फासात अडकला आहेस.
क्व गतो लप्स्यसे शर्म मम भर्तुर्महात्मनः। निमेषान्तरमात्रेण विना भ्रातरमाहवे
माझ्या महात्मा पतीपासून दूर, युद्धात तुझा भाऊ नसताना, डोळ्याच्या पापण्याइतक्या वेळातही तुला कुठेच शांती मिळणार नाही.
राक्षसा निहता येन सहस्राणि चतुर्दश। कथं स राघवो वीरः सर्वास्त्रकुशलो बली
ज्याने चौदा हजार राक्षसांचा संहार केला, तो सर्व अस्त्रांमध्ये निपुण आणि बलवान राघव वीर कसा अपयशी ठरेल?
न त्वां हन्याच्छरैस्तीक्ष्णैरिष्टभार्यापहारिणम्। एतच्चान्यच्च परुषं वैदेही रावणाङ्कगा। भयशोकसमाविष्टा करुणं विललाप ह
तरीही, तुझ्या हातून त्याची प्रिय पत्नी पळवली गेली असली, तरी तो तुला तीक्ष्ण बाणांनी मारणार नाही; आणि या अशा अनेक कठोर शब्दांनी, रावणाच्या मांडीवर बसलेली, भय आणि दुःखाने ग्रासलेली वैदेही करूणाने रडू लागली.
तदा भृशार्तां बहु चैव भाषिणीं विलापपूर्वं करुणं च भामिनीम्। जहार पापस्तरुणीं विचेष्टतीं नृपात्मजामागतगात्रवेपथुः
त्या वेळी फारच व्याकुळ आणि अनेक शब्दांनी आक्रोश करणाऱ्या, हृदयद्रावक विलाप करणाऱ्या, अंग थरथर कापणाऱ्या त्या तेजस्विनी राजकन्येला, पापी रावणाने तिला झुंज देत असतानाच पकडून नेले.
thumb|चतुःपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः ॥३-
श्रीवाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील चोपन्नावा सर्ग ऐका.
ह्रियमाणा तु वैदेही कंचिन्नाथमपश्यती। ददर्श गिरिशृङ्गस्थान् पञ्च वानरपुङ्गवान्
वैदेहीला ओढून नेत असताना, तिला कुठेच आधार दिसला नाही. तेव्हा तिने डोंगराच्या शिखरावर उभे असलेले पाच वानरश्रेष्ठ पाहिले.
तेषां मध्ये विशालाक्षी कौशेयं कनकप्रभम्। उत्तरीयं वरारोहा शुभान्याभरणानि च
त्यांच्या मध्ये ती विशाल नेत्रांची, सुंदर बांध्याची स्त्री, सोन्यासारख्या झळाळणाऱ्या रेशमी वस्त्रात आणि शुभ दागिन्यांनी सजलेली होती.
मुमोच यदि रामाय शंसेयुरिति भामिनी। वस्त्रमुत्सृज्य तन्मध्ये निक्षिप्तं सहभूषणम्
रामा पर्यंत हे कळावे म्हणून त्या भामिनीने आपले वस्त्र आणि दागिने त्यांच्यात टाकून दिले.
सम्भ्रमात् तु दशग्रीवस्तत्कर्म च न बुद्धवान्। पिङ्गाक्षास्तां विशालाक्षीं नेत्रैरनिमिषैरिव
दशमुख रावण घाईत असल्यामुळे हे कृत्य त्याच्या लक्षात आले नाही; आणि त्या विशाल नेत्रांच्या सीतेकडे, पिंगट डोळ्यांचे वानर एकटक पाहत होते.