तं गृहीत्वा नखैस्तीक्ष्णैर्विददार समन्ततः। अधिरूढो गजारोहो यथा स्याद् दुष्टवारणम्
त्याला पकडून, जटायूने आपल्या तीक्ष्ण नखांनी सर्व बाजूंनी फाडलं, जसा एखादा कुशल गजारोह वाईट हत्तीला झडप घालतो.
विददार नखैरस्य तुण्डं पृष्ठे समर्पयन्। केशांश्चोत्पाटयामास नखपक्षमुखायुधः
पाठीवर चोच दाबून, जटायूने नखांनी त्याला फाडलं आणि नख, पंख, चोच यांच्या सहाय्याने त्याचे केस ओढू लागला.
स तथा गृध्रराजेन क्लिश्यमानो मुहुर्मुहुः। अमर्षस्फुरितोष्ठः सन् प्राकम्पत च राक्षसः
गृध्रराजाने पुन्हा पुन्हा त्रास दिल्यामुळे राक्षसाच्या ओठांत संतापाने कंप आला आणि तो थरथरू लागला.
सम्परिष्वज्य वैदेहीं वामेनाङ्केन रावणः। तलेनाभिजघानार्तो जटायुं क्रोधमूर्च्छितः
रावणाने वैदेहीला डाव्या मांडीवर धरून, संतापाने भरून, दुःखी जटायूला आपल्या तळहाताने मारले.
जटायुस्तमतिक्रम्य तुण्डेनास्य खगाधिपः। वामबाहून् दश तदा व्यपाहरदरिंदमः
पण पक्ष्यांचा राजा जटायू त्याला चुकवून, आपल्या चोचीने रावणाचे दहा डावे हात फाडून टाकतो.
संछिन्नबाहोः सद्यो वै बाहवः सहसाभवन्। विषज्वालावलीयुक्ता वल्मीकादिव पन्नगाः
फाडलेले ते हात लगेचच पुन्हा उगवले, विषाच्या ज्वाळांनी पेटलेले, जणू काही साप वारुळातून बाहेर पडावेत.
ततः क्रोधाद् दशग्रीवः सीतामुत्सृज्य वीर्यवान्। मुष्टिभ्यां चरणाभ्यां च गृध्रराजमपोथयत्
मग संतापाने दहा डोक्यांचा बलवान रावण सीतेला बाजूला फेकून, गृध्रराजाला मुठी आणि पायांनी मारू लागला.
ततो मुहूर्तं संग्रामो बभूवातुलवीर्ययोः। राक्षसानां च मुख्यस्य पक्षिणां प्रवरस्य च
त्यांच्या दोघांच्या—राक्षसांच्या प्रमुख आणि पक्ष्यांच्या श्रेष्ठ—मधील प्रचंड ताकदीचा लढा काही काळ रंगला.
तस्य व्यायच्छमानस्य रामस्यार्थे स रावणः। पक्षौ पादौ च पार्श्वौ च खड्गमुद्धृत्य सोऽच्छिनत्
रावणाने, रामासाठी झगडणाऱ्या जटायूचे पंख, पाय आणि कडे तलवारीने छाटून टाकले.
स च्छिन्नपक्षः सहसा रक्षसा रौद्रकर्मणा। निपपात महागृध्रो धरण्यामल्पजीवितः
राक्षसाच्या भयंकर कृत्याने पंख छाटले गेलेला तो महान गृध्र, आता आयुष्य संपत आलेला, अचानक जमिनीवर कोसळला.
तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम्। अभ्यधावत वैदेही स्वबन्धुमिव दुःखिता
रक्ताने माखलेला जटायू जमिनीवर पडलेला पाहून, वैदेही दुःखी मनाने आपल्या आप्तासारखी त्याच्याकडे धावली.
तं नीलजीमूतनिकाशकल्पं सपाण्डुरोरस्कमुदारवीर्यम्। ददर्श लङ्काधिपतिः पृथिव्यां जटायुषं शान्तमिवाग्निदावम्
लंकाधिपतीने जटायूला जमिनीवर पाहिलं—तो काळ्या मेघासारखा, छाती फिकट, महान सामर्थ्याचा, जणू वनातील दावानळीचे अग्नि शांत झाल्यासारखा पडला होता.
ततस्तु तं पत्ररथं महीतले निपातितं रावणवेगमर्दितम्। पुनश्च संगृह्य शशिप्रभानना रुरोद सीता जनकात्मजा तदा
तेव्हा जनकनंदिनी सीता, चंद्रासारखा तेजस्वी चेहरा असलेली, रावणाच्या बलाने जमिनीवर पडलेल्या त्या पक्षीराजाला पुन्हा बिलगली आणि दुःखाने रडू लागली.
thumb|द्विपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः ॥३-
आता ऐका, श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील बावन्नावा सर्ग.
सा तु ताराधिपमुखी रावणेन निरीक्ष्य तम्। गृध्रराजं विनिहतं विललाप सुदुःखिता
ती तारा आणि इतर स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ असलेली सीता, रावणाने मारलेल्या गृध्रराजाला पाहून फारच दुःखी होऊन आक्रोश करू लागली.
निमित्तं लक्षणं स्वप्नं शकुनिस्वरदर्शनम्। अवश्यं सुखदुःखेषु नराणां परिदृश्यते
माणसांच्या सुखदुःखात नेहमीच काही चिन्हं, स्वप्नं, शकुनांचे आवाज आणि इशारे दिसतात.
न नूनं राम जानासि महद्व्यसनमात्मनः। धावन्ति नूनं काकुत्स्थ मदर्थं मृगपक्षिणः
राम, तुला आपल्या मोठ्या संकटाची अजून कल्पना नाही; काकुत्स्था, माझ्यासाठी प्राणी आणि पक्षी धावत आहेत.
अयं हि कृपया राम मां त्रातुमिह संगतः। शेते विनिहतो भूमौ ममाभाग्याद् विहंगमः
हा पक्षी मला वाचवण्यासाठी दयाळूपणाने इथे आला, पण माझ्या दुर्दैवाने तो आता जमिनीवर मारला गेला आहे.
त्राहि मामद्य काकुत्स्थ लक्ष्मणेति वराङ्गना। सुसंत्रस्ता समाक्रन्दच्छृण्वतां तु यथान्तिके
"काकुत्स्था, लक्ष्मण, मला वाचवा!" अशी ती श्रेष्ठ स्त्री फार घाबरून मोठ्याने ओरडली, जवळ असलेल्यांनी ऐकावं म्हणून.
तां क्लिष्टमाल्याभरणां विलपन्तीमनाथवत्। अभ्यधावत वैदेहीं रावणो राक्षसाधिपः
फूलमाळा आणि दागिने अस्ताव्यस्त झालेल्या, अनाथासारखी रडणाऱ्या वैदेहीकडे राक्षसांचा राजा रावण धावत गेला.
तां लतामिव वेष्टन्तीमालिङ्गन्तीं महाद्रुमान्। मुञ्च मुञ्चेति बहुशः प्राप तां राक्षसाधिपः
ती मोठ्या झाडांना वेलीसारखी बिलगत, "मला सोडा, मला सोडा" असे पुन्हा पुन्हा ओरडत होती, पण राक्षसांचा राजा तिला पकडूनच घेतला.
क्रोशन्तीं राम रामेति रामेण रहितां वने। जीवितान्ताय केशेषु जग्राहान्तकसंनिभः
"राम! राम!" असे वनात हाका मारणाऱ्या, रामाशिवाय असलेल्या तिला, त्या मृत्यूसमान रावणाने केसांनी धरले, जणू तिच्या आयुष्याचा अंतच करायला.
प्रधर्षितायां वैदेह्यां बभूव सचराचरम्। जगत् सर्वममर्यादं तमसान्धेन संवृतम्
वैदेहीचे अपहरण होताच, साऱ्या जगात – जड-चेतन सृष्टीत – अराजकता पसरली आणि सर्वत्र घनदाट अंधार दाटला.
न वाति मारुतस्तत्र निष्प्रभोऽभूद् दिवाकरः। दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां देवो दिव्येन चक्षुषा
तेथे वारा वाहत नव्हता, सूर्याचा प्रकाशही फिका पडला; कारण देवांनी आपल्या दिव्य दृष्टीने सीतेचे अपहरण पाहिले.
कृतं कार्यमिति श्रीमान् व्याजहार पितामहः। प्रहृष्टा व्यथिताश्चासन् सर्वे ते परमर्षयः
मग पितामह म्हणाले, "कार्य पूर्ण झाले आहे." आणि ते सर्व महान ऋषी एकाच वेळी आनंदित आणि व्याकुळ झाले.
दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां दण्डकारण्यवासिनः। रावणस्य विनाशं च प्राप्तं बुद्ध्वा यदृच्छया
दंडकारण्यात राहणाऱ्यांनी सीतेचे अपहरण पाहिले आणि योगायोगाने रावणाचा विनाश आता निश्चित झाला हेही ओळखले.
स तु तां राम रामेति रुदतीं लक्ष्मणेति च। जगामादाय चाकाशं रावणो राक्षसेश्वरः
पण राक्षसांचा राजा रावण, 'राम! लक्ष्मण!' असे रडणाऱ्या तिला घेऊन आकाशात निघून गेला.
तप्ताभरणवर्णाङ्गी पीतकौशेयवासिनी। रराज राजपुत्री तु विद्युत्सौदामनी यथा
तप्त सोन्यासारखी कांती असलेली, पिवळ्या रेशमी वस्त्रातली ती राजकन्या, जणू मेघातली वीज चमकत असल्यासारखी भासत होती.
उद्धूतेन च वस्त्रेण तस्याः पीतेन रावणः। अधिकं परिबभ्राज गिरिर्दीप्त इवाग्निना
सीतेच्या पिवळ्या वस्त्राने रावण अधिकच उजळून निघाला, जणू एखादा डोंगर अग्नीने प्रज्वलित झाला आहे.
तस्याः परमकल्याण्यास्ताम्राणि सुरभीणि च। पद्मपत्राणि वैदेह्या अभ्यकीर्यन्त रावणम्
त्या अत्यंत शुभ्र आणि सुगंधी स्त्रीच्या, तांबड्या कमळाच्या पाकळ्या रावणावर पडत होत्या.