वज्रसंस्पर्शबाणस्य भार्यां रामस्य रावण। अल्पबुद्धे हरस्येनां वधाय खलु रक्षसाम्
रावणा, ज्याच्या बाणांचा स्पर्श वज्रासारखा आहे, त्या रामाची पत्नी तू घेऊन चाललास, मूर्खा, हे राक्षसांच्या विनाशासाठीच आहे.
समित्रबन्धुः सामात्यः सबलः सपरिच्छदः। विषपानं पिबस्येतत् पिपासित इवोदकम्
मित्र, नातेवाईक, मंत्री, सैन्य आणि सेवकांसह तू विष प्यायल्यासारखं वागत आहेस, जणू तहान लागल्यावर पाणी प्यावं तसं.
अनुबन्धमजानन्तः कर्मणामविचक्षणाः। शीघ्रमेव विनश्यन्ति यथा त्वं विनशिष्यसि
कर्माचे परिणाम न कळणारे, विवेक नसणारे लोक लवकरच नष्ट होतात, जसं तूही नष्ट होशील.
बद्धस्त्वं कालपाशेन क्व गतस्तस्य मोक्ष्यसे। वधाय बडिशं गृह्य सामिषं जलजो यथा
तू काळाच्या फासात अडकला आहेस, कुठेही गेलास तरी सुटू शकणार नाहीस; जसं आमिष लावून मासा पकडला जातो, तसाच तू विनाशासाठी पकडला गेलास.
नहि जातु दुराधर्षौ काकुत्स्थौ तव रावण। धर्षणं चाश्रमस्यास्य क्षमिष्येते तु राघवौ
रावण, ककुत्स्थ वंशातील राघव हे तुझे किंवा या आश्रमाचे अपमान कधीच सहन करणार नाहीत.
यथा त्वया कृतं कर्म भीरुणा लोकगर्हितम्। तस्कराचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः
तू जे कृत्य केलं आहेस, ते भित्रेपणाचं आणि सगळ्या जगात निंदनीय आहे; हे चोरांच्या मार्गासारखं आहे, शूरवीर असं कधीच करत नाहीत.
युद्ध्यस्व यदि शूरोऽसि मुहूर्तं तिष्ठ रावण। शयिष्यसे हतो भूमौ यथा भ्राता खरस्तथा
जर खरोखर शूर आहेस तर थांब, रावण! थोडा वेळ लढ. तुझा भाऊ खरासारखा तूही या जमिनीवर मारला जाशील.
परेतकाले पुरुषो यत् कर्म प्रतिपद्यते। विनाशायात्मनोऽधर्म्यं प्रतिपन्नोऽसि कर्म तत्
माणूस मृत्यूसमयी जे अधार्मिक कृत्य करतो, ते त्याच्या विनाशालाच कारणीभूत ठरतं; असंच कर्म तू निवडलंस.
पापानुबन्धो वै यस्य कर्मणः को नु तत् पुमान्। कुर्वीत लोकाधिपतिः स्वयंभूर्भगवानपि
ज्याच्या कर्माचा परिणाम पाप आहे, असं कृत्य कोण करेल? जगाचा स्वामी, स्वयंभू, भगवंतही असं करणार नाहीत.
एवमुक्त्वा शुभं वाक्यं जटायुस्तस्य रक्षसः। निपपात भृशं पृष्ठे दशग्रीवस्य वीर्यवान्
अशी शुभ वाणी बोलून, बलवान जटायू त्या राक्षसाच्या, म्हणजेच दहा डोक्यांच्या रावणाच्या पाठीवर जोरात झडप घालतो.
तं गृहीत्वा नखैस्तीक्ष्णैर्विददार समन्ततः। अधिरूढो गजारोहो यथा स्याद् दुष्टवारणम्
त्याला पकडून, जटायूने आपल्या तीक्ष्ण नखांनी सर्व बाजूंनी फाडलं, जसा एखादा कुशल गजारोह वाईट हत्तीला झडप घालतो.
विददार नखैरस्य तुण्डं पृष्ठे समर्पयन्। केशांश्चोत्पाटयामास नखपक्षमुखायुधः
पाठीवर चोच दाबून, जटायूने नखांनी त्याला फाडलं आणि नख, पंख, चोच यांच्या सहाय्याने त्याचे केस ओढू लागला.
स तथा गृध्रराजेन क्लिश्यमानो मुहुर्मुहुः। अमर्षस्फुरितोष्ठः सन् प्राकम्पत च राक्षसः
गृध्रराजाने पुन्हा पुन्हा त्रास दिल्यामुळे राक्षसाच्या ओठांत संतापाने कंप आला आणि तो थरथरू लागला.
सम्परिष्वज्य वैदेहीं वामेनाङ्केन रावणः। तलेनाभिजघानार्तो जटायुं क्रोधमूर्च्छितः
रावणाने वैदेहीला डाव्या मांडीवर धरून, संतापाने भरून, दुःखी जटायूला आपल्या तळहाताने मारले.
जटायुस्तमतिक्रम्य तुण्डेनास्य खगाधिपः। वामबाहून् दश तदा व्यपाहरदरिंदमः
पण पक्ष्यांचा राजा जटायू त्याला चुकवून, आपल्या चोचीने रावणाचे दहा डावे हात फाडून टाकतो.
संछिन्नबाहोः सद्यो वै बाहवः सहसाभवन्। विषज्वालावलीयुक्ता वल्मीकादिव पन्नगाः
फाडलेले ते हात लगेचच पुन्हा उगवले, विषाच्या ज्वाळांनी पेटलेले, जणू काही साप वारुळातून बाहेर पडावेत.
ततः क्रोधाद् दशग्रीवः सीतामुत्सृज्य वीर्यवान्। मुष्टिभ्यां चरणाभ्यां च गृध्रराजमपोथयत्
मग संतापाने दहा डोक्यांचा बलवान रावण सीतेला बाजूला फेकून, गृध्रराजाला मुठी आणि पायांनी मारू लागला.
ततो मुहूर्तं संग्रामो बभूवातुलवीर्ययोः। राक्षसानां च मुख्यस्य पक्षिणां प्रवरस्य च
त्यांच्या दोघांच्या—राक्षसांच्या प्रमुख आणि पक्ष्यांच्या श्रेष्ठ—मधील प्रचंड ताकदीचा लढा काही काळ रंगला.
तस्य व्यायच्छमानस्य रामस्यार्थे स रावणः। पक्षौ पादौ च पार्श्वौ च खड्गमुद्धृत्य सोऽच्छिनत्
रावणाने, रामासाठी झगडणाऱ्या जटायूचे पंख, पाय आणि कडे तलवारीने छाटून टाकले.
स च्छिन्नपक्षः सहसा रक्षसा रौद्रकर्मणा। निपपात महागृध्रो धरण्यामल्पजीवितः
राक्षसाच्या भयंकर कृत्याने पंख छाटले गेलेला तो महान गृध्र, आता आयुष्य संपत आलेला, अचानक जमिनीवर कोसळला.
तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम्। अभ्यधावत वैदेही स्वबन्धुमिव दुःखिता
रक्ताने माखलेला जटायू जमिनीवर पडलेला पाहून, वैदेही दुःखी मनाने आपल्या आप्तासारखी त्याच्याकडे धावली.
तं नीलजीमूतनिकाशकल्पं सपाण्डुरोरस्कमुदारवीर्यम्। ददर्श लङ्काधिपतिः पृथिव्यां जटायुषं शान्तमिवाग्निदावम्
लंकाधिपतीने जटायूला जमिनीवर पाहिलं—तो काळ्या मेघासारखा, छाती फिकट, महान सामर्थ्याचा, जणू वनातील दावानळीचे अग्नि शांत झाल्यासारखा पडला होता.
ततस्तु तं पत्ररथं महीतले निपातितं रावणवेगमर्दितम्। पुनश्च संगृह्य शशिप्रभानना रुरोद सीता जनकात्मजा तदा
तेव्हा जनकनंदिनी सीता, चंद्रासारखा तेजस्वी चेहरा असलेली, रावणाच्या बलाने जमिनीवर पडलेल्या त्या पक्षीराजाला पुन्हा बिलगली आणि दुःखाने रडू लागली.
thumb|द्विपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः ॥३-
आता ऐका, श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील बावन्नावा सर्ग.
सा तु ताराधिपमुखी रावणेन निरीक्ष्य तम्। गृध्रराजं विनिहतं विललाप सुदुःखिता
ती तारा आणि इतर स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ असलेली सीता, रावणाने मारलेल्या गृध्रराजाला पाहून फारच दुःखी होऊन आक्रोश करू लागली.
निमित्तं लक्षणं स्वप्नं शकुनिस्वरदर्शनम्। अवश्यं सुखदुःखेषु नराणां परिदृश्यते
माणसांच्या सुखदुःखात नेहमीच काही चिन्हं, स्वप्नं, शकुनांचे आवाज आणि इशारे दिसतात.
न नूनं राम जानासि महद्व्यसनमात्मनः। धावन्ति नूनं काकुत्स्थ मदर्थं मृगपक्षिणः
राम, तुला आपल्या मोठ्या संकटाची अजून कल्पना नाही; काकुत्स्था, माझ्यासाठी प्राणी आणि पक्षी धावत आहेत.
अयं हि कृपया राम मां त्रातुमिह संगतः। शेते विनिहतो भूमौ ममाभाग्याद् विहंगमः
हा पक्षी मला वाचवण्यासाठी दयाळूपणाने इथे आला, पण माझ्या दुर्दैवाने तो आता जमिनीवर मारला गेला आहे.
त्राहि मामद्य काकुत्स्थ लक्ष्मणेति वराङ्गना। सुसंत्रस्ता समाक्रन्दच्छृण्वतां तु यथान्तिके
"काकुत्स्था, लक्ष्मण, मला वाचवा!" अशी ती श्रेष्ठ स्त्री फार घाबरून मोठ्याने ओरडली, जवळ असलेल्यांनी ऐकावं म्हणून.
तां क्लिष्टमाल्याभरणां विलपन्तीमनाथवत्। अभ्यधावत वैदेहीं रावणो राक्षसाधिपः
फूलमाळा आणि दागिने अस्ताव्यस्त झालेल्या, अनाथासारखी रडणाऱ्या वैदेहीकडे राक्षसांचा राजा रावण धावत गेला.