तिष्ठ तिष्ठ दशग्रीव मुहूर्तं पश्य रावण। वृन्तादिव फलं त्वां तु पातयेयं रथोत्तमात्। युद्धातिथ्यं प्रदास्यामि यथाप्राणं निशाचर
थांब, थांब, दशग्रीवा! थोडा वेळ थांब, रावण. जसा फळ देठावरून खाली पडतो, तसंच मी तुला या उत्तम रथावरून खाली पाडीन. या युद्धात माझ्या परीने तुला पाहुणचार देईन, हे निशाचर.
thumb|एकपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः ॥३-
आता ऐका, श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील एकावन्नावा सर्ग.
इत्युक्तः क्रोधताम्राक्षस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः। राक्षसेन्द्रोऽभिदुद्राव पतगेन्द्रममर्षणः
असं म्हटल्यावर, राक्षसांचा राजा, ज्याचे डोळे रागाने लाल झाले होते आणि कानात तळपते सोन्याचे कुंडल होते, तो पक्ष्यांचा राजावर संतापाने झेपावला.
स सम्प्रहारस्तुमुलस्तयोस्तस्मिन् महामृधे। बभूव वातोद्धुतयोर्मेघयोर्गगने यथा
त्या मोठ्या युद्धात दोघांमध्ये प्रचंड आणि भयंकर झुंज झाली, जशी आकाशात वाऱ्याने ढग एकमेकांवर आदळतात.
तद् बभूवाद्भुतं युद्धं गृध्रराक्षसयोस्तदा। सपक्षयोर्माल्यवतोर्महापर्वतयोरिव
त्या वेळी गृध्र आणि राक्षस यांच्यातलं युद्ध अद्भुत वाटलं, जणू काही पंख असलेली, हार घातलेली दोन मोठी डोंगरं एकमेकांशी भिडलीत.
ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः। अभ्यवर्षन्महाघोरैर्गृध्रराजं महाबलम्
मग रावणाने तीक्ष्ण टोकाचे बाण आणि काटेरी शरांनी, भीषण असा वर्षाव करून, त्या बलाढ्य गृध्रराजावर हल्ला केला.
स तानि शरजालानि गृध्रः पत्ररथेश्वरः। जटायुः प्रतिजग्राह रावणास्त्राणि संयुगे
त्या पंखधारी जातीच्या अधिपती जटायूने, त्या युद्धात रावणाने सोडलेले बाणांचे तडाखे अंगावर घेतले.
तस्य तीक्ष्णनखाभ्यां तु चरणाभ्यां महाबलः। चकार बहुधा गात्रे व्रणान् पतगसत्तमः
त्या बलाढ्य पक्ष्याने आपल्या तीक्ष्ण नखांनी आणि पायांनी रावणाच्या अंगावर अनेक जखमा केल्या.
अथ क्रोधाद् दशग्रीवो जग्राह दश मार्गणान्। मृत्युदण्डनिभान् घोरान् शत्रोर्निधनकांक्षया
मग रागाने पेटून दशग्रीवाने मृत्यूच्या दंडासारखे दहा भयंकर बाण उचलले, शत्रूचा नाश करण्याच्या इच्छेने.
स तैर्बाणैर्महावीर्यः पूर्णमुक्तैरजिह्मगैः। बिभेद निशितैस्तीक्ष्णैर्गृध्रं घोरैः शिलीमुखैः
त्या पूर्ण ताकदीने सोडलेल्या, सरळ आणि धारदार बाणांनी, रावणाने त्या गृध्राला भेदले.
स राक्षसरथे पश्यञ्जानकीं बाष्पलोचनाम्। अचिन्तयित्वा बाणांस्तान् राक्षसं समभिद्रवत्
राक्षसाच्या रथावर बसलेल्या, डोळ्यांत अश्रू असलेल्या जानकीला पाहून, जटायूने त्या बाणांची पर्वा न करता राक्षसावर झेप घेतली.
ततोऽस्य सशरं चापं मुक्तामणिविभूषितम्। चरणाभ्यां महातेजा बभञ्ज पतगोत्तमः
मग त्या तेजस्वी पक्षराजाने आपल्या पायांनी रावणाचा मणींनी आणि बाणांनी सजवलेला धनुष्य मोडून टाकला.
ततोऽन्यद् धनुरादाय रावणः क्रोधमूर्च्छितः। ववर्ष शरवर्षाणि शतशोऽथ सहस्रशः
तेव्हा रावण प्रचंड रागावून दुसरं धनुष्य घेतो आणि शेकडो-हजारो बाणांचा वर्षाव करू लागतो.
शरैरावारितस्तस्य संयुगे पतगेश्वरः। कुलायमभिसम्प्राप्तः पक्षिवच्च बभौ तदा
लढाईत त्या पक्षीराजावर बाणांचा मारा झाला, तेव्हा तो जणू आपल्या घरट्यात पोहोचल्यासारखा दिसत होता.
स तानि शरजालानि पक्षाभ्यां तु विधूय ह। चरणाभ्यां महातेजा बभञ्जास्य महद् धनुः
त्याने आपल्या पंखांनी ते बाणांचे जाळे झटकून टाकले आणि आपल्या पायांनी रावणाचं मोठं धनुष्य मोडलं.
तच्चाग्निसदृशं दीप्तं रावणस्य शरावरम्। पक्षाभ्यां च महातेजा व्यधुनोत् पतगेश्वरः
रावणाच्या जणू अग्नीप्रमाणे तेजस्वी असलेल्या बाणांचा मारा त्या तेजस्वी पक्षीराजाने आपल्या पंखांनी झटकून टाकला.
काञ्चनोरश्छदान् दिव्यान् पिशाचवदनान् खरान्। तांश्चास्य जवसम्पन्नाञ्जघान समरे बली
रावणाच्या सोन्याच्या कवचाने झाकलेल्या, राक्षसासारख्या चेहऱ्याच्या आणि वेगवान अशा दिव्य घोड्यांना त्या बलवान पक्षीराजाने युद्धात ठार केले.
अथ त्रिवेणुसम्पन्नं कामगं पावकार्चिषम्। मणिसोपानचित्राङ्गं बभञ्ज च महारथम्
नंतर त्याने तीन पताका असलेली, हवी तशी चालणारी, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी आणि मणींनी सजवलेली रावणाची भव्य रथही फोडून टाकली.
पूर्णचन्द्रप्रतीकाशं छत्रं च व्यजनैः सह। पातयामास वेगेन ग्राहिभी राक्षसैः सह
पूर्ण चंद्रासारखा चमकणारा छत्र, पंखे आणि ते धरलेले राक्षस, हे सर्व त्याने वेगाने खाली पाडले.
सारथेश्चास्य वेगेन तुण्डेन च महच्छिरः। पुनर्व्यपहनच्छ्रीमान् पक्षिराजो महाबलः
मग त्या बलवान पक्षीराजाने आपल्या चोचीने रावणाच्या सारथ्याचं मोठं आणि सुंदर डोकं पुन्हा एकदा फाडून टाकलं.
स भग्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः। अङ्केनादाय वैदेहीं पपात भुवि रावणः
धनुष्य तुटलेलं, रथ नाहीसा, घोडे आणि सारथी मारले गेलेले, अशा अवस्थेत रावण वैदेहीला कुशीत घेऊन जमिनीवर पडला.
दृष्ट्वा निपतितं भूमौ रावणं भग्नवाहनम्। साधु साध्विति भूतानि गृध्रराजमपूजयन्
रावण पृथ्वीवर पडलेला आणि त्याचं वाहन नष्ट झालेलं पाहून सर्व जीवांनी 'छान केलंस!' असं म्हणत गृध्रराजाचं कौतुक केलं.
परिश्रान्तं तु तं दृष्ट्वा जरया पक्षियूथपम्। उत्पपात पुनर्हृष्टो मैथिलीं गृह्य रावणः
पक्ष्यांचा नायक थकलेला आणि म्हातारा झालेला पाहून रावण खूष झाला आणि त्याने मैथिलीला पकडून पुन्हा उडी मारली.
तं प्रहृष्टं निधायाङ्के रावणं जनकात्मजाम्। गच्छन्तं खड्गशेषं च प्रणष्टहतसाधनम्
रावणाने जनककन्येला आपल्या मांडीवर ठेवली आणि फक्त तलवार उरलेली, बाकी सर्व साधनं नष्ट झालेली असताना निघून गेला.
गृध्रराजः समुत्पत्य रावणं समभिद्रवत्। समावार्य महातेजा जटायुरिदमब्रवीत्
गृध्रराज जटायू उडून रावणावर झेपावला, त्याला आडवून मोठ्या तेजाने असे म्हणाला.
वज्रसंस्पर्शबाणस्य भार्यां रामस्य रावण। अल्पबुद्धे हरस्येनां वधाय खलु रक्षसाम्
रावणा, ज्याच्या बाणांचा स्पर्श वज्रासारखा आहे, त्या रामाची पत्नी तू घेऊन चाललास, मूर्खा, हे राक्षसांच्या विनाशासाठीच आहे.
समित्रबन्धुः सामात्यः सबलः सपरिच्छदः। विषपानं पिबस्येतत् पिपासित इवोदकम्
मित्र, नातेवाईक, मंत्री, सैन्य आणि सेवकांसह तू विष प्यायल्यासारखं वागत आहेस, जणू तहान लागल्यावर पाणी प्यावं तसं.
अनुबन्धमजानन्तः कर्मणामविचक्षणाः। शीघ्रमेव विनश्यन्ति यथा त्वं विनशिष्यसि
कर्माचे परिणाम न कळणारे, विवेक नसणारे लोक लवकरच नष्ट होतात, जसं तूही नष्ट होशील.
बद्धस्त्वं कालपाशेन क्व गतस्तस्य मोक्ष्यसे। वधाय बडिशं गृह्य सामिषं जलजो यथा
तू काळाच्या फासात अडकला आहेस, कुठेही गेलास तरी सुटू शकणार नाहीस; जसं आमिष लावून मासा पकडला जातो, तसाच तू विनाशासाठी पकडला गेलास.
नहि जातु दुराधर्षौ काकुत्स्थौ तव रावण। धर्षणं चाश्रमस्यास्य क्षमिष्येते तु राघवौ
रावण, ककुत्स्थ वंशातील राघव हे तुझे किंवा या आश्रमाचे अपमान कधीच सहन करणार नाहीत.