खरस्य निधने देवि जनस्थानवधं प्रति। राक्षसा विविधा वाचो व्याहरन्ति महावने
खराचा वध झाल्यावर, जनस्थानातील हत्याकांडाबद्दल या घनदाट जंगलात राक्षस वेगवेगळ्या चर्चा करत आहेत, हे देवी.
हिंसाविहारा वैदेहि न चिन्तयितुमर्हसि। लक्ष्मणेनैवमुक्ता तु क्रुद्धा संरक्तलोचना
वैदेही, या हिंसाचाराचा आणि क्रौर्याचा विचार करू नकोस, असे लक्ष्मणाने सांगितल्यावर, ती रागावली आणि तिच्या डोळ्यांत रक्त उतरले.
अब्रवीत् परुषं वाक्यं लक्ष्मणं सत्यवादिनम्। अनार्याकरुणारम्भ नृशंस कुलपांसन
ती सत्य बोलणाऱ्या लक्ष्मणाला कठोर शब्दांत म्हणाली, "तू नीच आहेस, तुझ्या मनात दया नाही, तू निर्दयी आणि आपल्या कुळाचा कलंक आहेस."
अहं तव प्रियं मन्ये रामस्य व्यसनं महत्। रामस्य व्यसनं दृष्ट्वा तेनैतानि प्रभाषसे
"मला वाटते, तुला रामाच्या मोठ्या संकटातच आनंद मिळतो; राम दु:खात असताना तू असे बोलतोस."
नैव चित्रं सपत्नेषु पापं लक्ष्मण यद् भवेत्। त्वद्विधेषु नृशंसेषु नित्यं प्रच्छन्नचारिषु
"शत्रूंमध्ये वाईटपणा असणे नवलाचे नाही, लक्ष्मणा, विशेषत: तुझ्यासारख्या नेहमी कपटी आणि निर्दयी लोकांत."
सुदुष्टस्त्वं वने राममेकमेकोऽनुगच्छसि। मम हेतोः प्रतिच्छन्नः प्रयुक्तो भरतेन वा
"तू खरोखरच वाईट आहेस, कारण तू रामाच्या मागे एकटाच या जंगलात येतोस, कदाचित माझ्यासाठी किंवा भरताने तुला पाठवले म्हणून."
तन्न सिध्यति सौमित्रे तवापि भरतस्य वा। कथमिन्दीवरश्यामं रामं पद्मनिभेक्षणम्
"पण हे तुझे किंवा भरताचे यशस्वी होणार नाही, सुमित्रेच्या पुत्रा; मी ज्याला निळ्या कमळासारखा काळा आणि कमळासारख्या डोळ्यांचा राम पती म्हणून स्वीकारला आहे—"
उपसंश्रित्य भर्तारं कामयेयं पृथग्जनम्। समक्षं तव सौमित्रे प्राणांस्त्यक्ष्याम्यसंशयम्
"—त्याला सोडून मी दुसऱ्या कोणत्याही पुरुषाची इच्छा कशी करु? तुझ्या समोरच, सुमित्रेच्या पुत्रा, मी नक्कीच प्राण सोडीन."
रामं विना क्षणमपि नैव जीवामि भूतले। इत्युक्तः परुषं वाक्यं सीतया रोमहर्षणम्
"रामाशिवाय या पृथ्वीवर मी एक क्षणही जगू शकत नाही." असे सिता जेव्हा अंगावर काटा आणणारे कठोर शब्द बोलली—
अब्रवील्लक्ष्मणः सीतां प्राञ्जलिः स जितेन्द्रियः। उत्तरं नोत्सहे वक्तुं दैवतं भवती मम
—तेव्हा लक्ष्मण, संयमित आणि हात जोडून, सीतेला म्हणाला, "माझ्या तोंडून उत्तर येत नाही; तू माझ्यासाठी दैवत आहेस."
वाक्यमप्रतिरूपं तु न चित्रं स्त्रीषु मैथिलि। स्वभावस्त्वेष नारीणामेषु लोकेषु दृश्यते
"मैथिली, स्त्रियांच्या तोंडून अशा अयोग्य गोष्टी ऐकायला मिळतात, यात काही आश्चर्य नाही; हेच स्त्रियांचे स्वभाव जगात दिसतात."
विमुक्तधर्माश्चपलास्तीक्ष्णा भेदकराः स्त्रियः। न सहे हीदृशं वाक्यं वैदेहि जनकात्मजे
"स्त्रिया चंचल, बांध न मानणाऱ्या, तीक्ष्ण आणि फूट पाडणाऱ्या असतात; वैदेही, जनकनंदिनी, मी असे शब्द सहन करू शकत नाही."
श्रोत्रयोरुभयोर्मध्ये तप्तनाराचसंनिभम्। उपशृण्वन्तु मे सर्वे साक्षिणो हि वनेचराः
"या जंगलातील सर्वजण माझ्या या बोलण्याचे साक्षीदार राहोत; कारण मी दोन्ही कानांमध्ये तापलेल्या बाणासारखे शब्द बोलतोय."
न्यायवादी यथा वाक्यमुक्तोऽहं परुषं त्वया। धिक् त्वामद्य विनश्यन्तीं यन्मामेवं विशङ्कसे
"मी योग्य बोललो तरी तू मला कठोर शब्दांत बोललीस; तुझ्यावर लाज आहे, कारण तू संकटात असूनही माझ्यावर असा संशय घेतेस."
स्त्रीत्वाद् दुष्टस्वभावेन गुरुवाक्ये व्यवस्थितम्। गच्छामि यत्र काकुत्स्थः स्वस्ति तेऽस्तु वरानने
"तुझ्या स्त्रीत्वामुळे आणि वाईट स्वभावामुळे तू आपल्या मतावर ठाम राहिलीस; मी आता राम जिथे आहे तिथे जातो, तुझ्या सौंदर्याला शुभेच्छा असो."
रक्षन्तु त्वां विशालाक्षि समग्रा वनदेवताः। निमित्तानि हि घोराणि यानि प्रादुर्भवन्ति मे। अपि त्वां सह रामेण पश्येयं पुनरागतः
"विशाल डोळ्यांची सिता, सर्व वनदेवता तुझे रक्षण करो; कारण मला भयंकर अपशकुन दिसत आहेत. मी परत येईन तेव्हा तुला आणि रामाला पुन्हा एकत्र पाहू दे."
लक्ष्मणेनैवमुक्ता तु रुदती जनकात्मजा। प्रत्युवाच ततो वाक्यं तीव्रबाष्पपरिप्लुता
लक्ष्मणाने असे म्हटल्यावर, जनकनंदिनी सिता रडत आणि तीव्र अश्रूंनी भरून, अशा शब्दांत उत्तर दिले:
गोदावरीं प्रवेक्ष्यामि हीना रामेण लक्ष्मण। आबन्धिष्येऽथवा त्यक्ष्ये विषमे देहमात्मनः
"रामाशिवाय, लक्ष्मणा, मी गोदावरीत उडी घेईन, किंवा गळफास लावीन, नाहीतर एखाद्या संकटाच्या ठिकाणी आपले शरीर सोडीन."
पिबामि वा विषं तीक्ष्णं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्। न त्वहं राघवादन्यं कदापि पुरुषं स्पृशे
मी तीक्ष्ण विष प्यायला तयार आहे किंवा जळत्या आगीत उडी घेईन, पण राघवाशिवाय दुसऱ्या कोणत्याही पुरुषाला कधीही स्पर्श करणार नाही.
इति लक्ष्मणमाश्रुत्य सीता शोकसमन्विता। पाणिभ्यां रुदती दुःखादुदरं प्रजघान ह
हे लक्ष्मणाने ऐकल्यावर, दुःखाने भरलेली सीता रडता रडता आपल्या हातांनी पोटावर मारू लागली.
तामार्तरूपां विमना रुदन्तीं सौमित्रिरालोक्य विशालनेत्राम्। आश्वासयामास न चैव भर्तु- स्तं भ्रातरं किंचिदुवाच सीता
ती इतकी दुःखी, मनाने खचलेली आणि मोठ्या डोळ्यांनी रडताना पाहून सौमित्र लक्ष्मण तिला धीर देण्याचा प्रयत्न करतो, पण सीता आपल्या पतीच्या भावाशी काहीच बोलत नाही.
ततस्तु सीतामभिवाद्य लक्ष्मणः कृताञ्जलिः किंचिदभिप्रणम्य। अवेक्षमाणो बहुशः स मैथिलीं जगाम रामस्य समीपमात्मवान्
मग लक्ष्मणाने हात जोडून सीतेला वंदन केले, थोडे वाकून नमस्कार केला, आणि पुन्हा पुन्हा तिच्याकडे पाहत, ठामपणे रामाच्या जवळ गेला.
thumb|षट्चत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील छेचाळिसावा सर्ग ऐका.
तया परुषमुक्तस्तु कुपितो राघवानुजः। स विकांक्षन् भृशं रामं प्रतस्थे नचिरादिव
तीने कठोर शब्द बोलल्यावर, राघवाचा लहान भाऊ रागावला आणि रामाची ओढ लागून ताबडतोब निघून गेला.
तदासाद्य दशग्रीवः क्षिप्रमन्तरमास्थितः। अभिचक्राम वैदेहीं परिव्राजकरूपधृक्
तेव्हा दशग्रीवाने संधी मिळताच, संन्याशाचा वेष घेऊन वैदेहींजवळ गेला.
श्लक्ष्णकाषायसंवीतः शिखी छत्री उपानही। वामे चांसेऽवसज्याथ शुभे यष्टिकमण्डलू
तो मऊ भगवे वस्त्र घालून, शिखा, छत्र आणि पायात चपला घालून, डाव्या खांद्यावर सुंदर काठी आणि कमंडलू घेतलेला होता.
परिव्राजकरूपेण वैदेहीमन्ववर्तत। तामाससादातिबलो भ्रातृभ्यां रहितां वने
संन्याशाचा वेष घेऊन, तो त्या वैदेहींच्या मागे गेला, जिला दोन्ही भावांपासून वेगळी, एकटीच जंगलात सापडली.
रहितां सूर्यचन्द्राभ्यां संध्यामिव महत्तमः। तामपश्यत् ततो बालां राजपुत्रीं यशस्विनीम्
सूर्य आणि चंद्राशिवाय संध्याकाळ जशी एकटी पडते, तशीच तो त्या लहान, तेजस्वी राजकन्येला एकटी पाहतो.
रोहिणीं शशिना हीनां ग्रहवद् भृशदारुणः। तमुग्रं पापकर्माणं जनस्थानगता द्रुमाः
रोहिणीला चंद्राशिवाय जसा ग्रह त्रास देतो, तसा तो क्रूर आणि पापी दशग्रीव जनस्थानातील झाडांना भयंकर वाटू लागला.
संदृश्य न प्रकम्पन्ते न प्रवाति च मारुतः। शीघ्रस्रोताश्च तं दृष्ट्वा वीक्षन्तं रक्तलोचनम्
त्याला पाहून झाडे हलली नाहीत, वारा वाहिला नाही; आणि वेगाने वाहणारी गोदावरी सुद्धा त्याच्या रक्तबंबाळ डोळ्यांनी पाहिल्यावर घाबरून मंद वाहू लागली.