निहत्य पृषतं चान्यं मांसमादाय राघवः। त्वरमाणो जनस्थानं ससाराभिमुखं तदा
दुसरा एक चित्ताकर्षक हरिण मारून, त्याचे मांस घेऊन, राघव वेगाने जनस्थानाकडे निघाला.
thumb|पञ्चचत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील पंचेचाळीसावा सर्ग ऐका.
आर्तस्वरं तु तं भर्तुर्विज्ञाय सदृशं वने। उवाच लक्ष्मणं सीता गच्छ जानीहि राघवम्
त्या वनात ऐकलेल्या त्या आर्त स्वराला आपल्या पतीचा आवाज ओळखून सीतेने लक्ष्मणाला सांगितले, "लक्ष्मणा, जा आणि राघवाची खबर घे."
नहि मे जीवितं स्थाने हृदयं वावतिष्ठते। क्रोशतः परमार्तस्य श्रुतः शब्दो मया भृशम्
माझं आयुष्य आता सुरक्षित वाटत नाही, आणि मनही स्थिर राहत नाही; कारण मी फार दुःखी अवस्थेत असलेल्या, मोठ्याने हाका मारणाऱ्या व्यक्तीचा आवाज ऐकला आहे, आणि त्यामुळे मी खूपच अस्वस्थ झाले आहे.
आक्रन्दमानं तु वने भ्रातरं त्रातुमर्हसि। तं क्षिप्रमभिधाव त्वं भ्रातरं शरणैषिणम्
वनात हाका मारणाऱ्या आपल्या भावाला वाचवणं तुझं कर्तव्य आहे; तू लगेच धाव घे आणि या शरण आलेल्या भावाकडे जा.
रक्षसां वशमापन्नं सिंहानामिव गोवृषम्। न जगाम तथोक्तस्तु भ्रातुराज्ञाय शासनम्
तो राक्षसांच्या तावडीत सापडला आहे, जणू काही वाघांच्या मध्ये बैल अडकावा तसा; तरीही, भावाची आज्ञा आठवून लक्ष्मण तिथून हलला नाही.
तमुवाच ततस्तत्र क्षुभिता जनकात्मजा। सौमित्रे मित्ररूपेण भ्रातुस्त्वमसि शत्रुवत्
तेव्हा, जनकनंदिनी सीता अस्वस्थ होऊन तिथेच म्हणाली, "सुमित्रेच्या पुत्रा, तू मित्रासारखा दिसतोस, पण सध्या भावाच्या बाबतीत शत्रूसारखं वागत आहेस."
यस्त्वमस्यामवस्थायां भ्रातरं नाभिपद्यसे। इच्छसि त्वं विनश्यन्तं रामं लक्ष्मण मत्कृते
या परिस्थितीतसुद्धा जर तू आपल्या भावाकडे जात नाहीस, तर लक्ष्मणा, माझ्याचसाठी तुला रामाचा नाश व्हावा असं वाटतंय.
लोभात्तु मत्कृते नूनं नानुगच्छसि राघवम्। व्यसनं ते प्रियं मन्ये स्नेहो भ्रातरि नास्ति ते
नक्कीच, माझ्या मोहामुळेच तू राघवाच्या मागे जात नाहीस; मला वाटतं, तुला त्याच्या संकटात आनंद वाटतो, आणि तुला आपल्या भावावर प्रेमच नाही.
तेन तिष्ठसि विस्रब्धं तमपश्यन् महाद्युतिम्। किं हि संशयमापन्ने तस्मिन्निह मया भवेत्
म्हणूनच तू इतका निर्धास्तपणे इथे थांबला आहेस, त्याला न पाहता; तो ज्याच्यावर मला पूर्ण विश्वास आहे, तोच संकटात सापडला, तर इथे माझं काय होईल?
कर्तव्यमिह तिष्ठन्त्या यत्प्रधानस्त्वमागतः। एवं ब्रुवाणां वैदेहीं बाष्पशोकसमन्विताम्
इथे थांबून तुझं काय कर्तव्य आहे, जेव्हा तू मुख्य रक्षक म्हणून आलायस? अशा प्रकारे, अश्रूंनी आणि दुःखाने भरलेल्या वैदेहीने बोलले.
अब्रवील्लक्ष्मणस्त्रस्तां सीतां मृगवधूमिव। पन्नगासुरगन्धर्वदेवदानवराक्षसैः
तेव्हा लक्ष्मणाने घाबरलेल्या, जणू हरिणीप्रमाणे असलेल्या सीतेला उत्तर दिलं, "सर्प, असुर, गंधर्व, देव, दानव किंवा राक्षस—"
अशक्यस्तव वैदेहि भर्ता जेतुं न संशयः। देवि देवमनुष्येषु गन्धर्वेषु पतत्रिषु
"वैदेही, तुझ्या पतीला कुणीही जिंकू शकत नाही—यात शंका नाही—देव, माणूस, गंधर्व किंवा पक्षी असो."
राक्षसेषु पिशाचेषु किन्नरेषु मृगेषु च। दानवेषु च घोरेषु न स विद्येत शोभने
"राक्षस, पिशाच्च, किन्नर, प्राणी किंवा भयंकर दानव यांच्यातही, हे सुंदरें, रामाशी लढू शकेल असा कोणीच नाही."
यो रामं प्रतियुध्येत समरे वासवोपमम्। अवध्यः समरे रामो नैवं त्वं वक्तुमर्हसि
"समरात इंद्रासारख्या रामाशी कोण लढू शकेल? राम युद्धात अजिंक्य आहे, म्हणून तू असं बोलू नकोस."
न त्वामस्मिन् वने हातुमुत्सहे राघवं विना। अनिवार्यं बलं तस्य बलैर्बलवतामपि
"राघवाशिवाय मी तुला या वनात सोडून जाण्याचं धाडस करू शकत नाही; त्याचं बळ इतकं अपार आहे की बलवानांनाही ते रोखता येणार नाही."
त्रिभिर्लोकैः समुदितैः सेश्वरैः सामरैरपि। हृदयं निर्वृतं तेऽस्तु संतापस्त्यज्यतां तव
"तीनही लोकं, त्यांच्या स्वामींसह आणि सर्व देवांसह एकत्र आली तरी, त्याचं सामर्थ्य कुणीही मोडू शकत नाही. तुझं मन शांत ठेव, आणि आपली चिंता सोडून दे."
आगमिष्यति ते भर्ता शीघ्रं हत्वा मृगोत्तमम्। न स तस्य स्वरो व्यक्तं न कश्चिदपि दैवतः
"तुझा पती लवकरच तो उत्तम मृग मारून परत येईल; तू ऐकलेला तो आवाज त्याचा नव्हता, आणि तो कोणत्याही देवाचा देखील नव्हता."
गन्धर्वनगरप्रख्या माया तस्य च रक्षसः। न्यासभूतासि वैदेहि न्यस्ता मयि महात्मना
"तो राक्षसाचा मायाजाळ होतं, जसं गंधर्वांचे नगर असावं; वैदेही, तू त्या महात्मा रामाने माझ्या जबाबदारीवर सोपवली आहेस."
रामेण त्वं वरारोहे न त्वां त्यक्तुमिहोत्सहे। कृतवैराश्च कल्याणि वयमेतैर्निशाचरैः
"सुंदर कटी असलेल्या सते, रामाने तुला माझ्या हवाली केलं आहे, म्हणून मी तुला इथे सोडून जाऊ शकत नाही; आणि आता, शुभे, आपण या रात्रभर हिंडणाऱ्या राक्षसांचे शत्रू झालो आहोत."
खरस्य निधने देवि जनस्थानवधं प्रति। राक्षसा विविधा वाचो व्याहरन्ति महावने
खराचा वध झाल्यावर, जनस्थानातील हत्याकांडाबद्दल या घनदाट जंगलात राक्षस वेगवेगळ्या चर्चा करत आहेत, हे देवी.
हिंसाविहारा वैदेहि न चिन्तयितुमर्हसि। लक्ष्मणेनैवमुक्ता तु क्रुद्धा संरक्तलोचना
वैदेही, या हिंसाचाराचा आणि क्रौर्याचा विचार करू नकोस, असे लक्ष्मणाने सांगितल्यावर, ती रागावली आणि तिच्या डोळ्यांत रक्त उतरले.
अब्रवीत् परुषं वाक्यं लक्ष्मणं सत्यवादिनम्। अनार्याकरुणारम्भ नृशंस कुलपांसन
ती सत्य बोलणाऱ्या लक्ष्मणाला कठोर शब्दांत म्हणाली, "तू नीच आहेस, तुझ्या मनात दया नाही, तू निर्दयी आणि आपल्या कुळाचा कलंक आहेस."
अहं तव प्रियं मन्ये रामस्य व्यसनं महत्। रामस्य व्यसनं दृष्ट्वा तेनैतानि प्रभाषसे
"मला वाटते, तुला रामाच्या मोठ्या संकटातच आनंद मिळतो; राम दु:खात असताना तू असे बोलतोस."
नैव चित्रं सपत्नेषु पापं लक्ष्मण यद् भवेत्। त्वद्विधेषु नृशंसेषु नित्यं प्रच्छन्नचारिषु
"शत्रूंमध्ये वाईटपणा असणे नवलाचे नाही, लक्ष्मणा, विशेषत: तुझ्यासारख्या नेहमी कपटी आणि निर्दयी लोकांत."
सुदुष्टस्त्वं वने राममेकमेकोऽनुगच्छसि। मम हेतोः प्रतिच्छन्नः प्रयुक्तो भरतेन वा
"तू खरोखरच वाईट आहेस, कारण तू रामाच्या मागे एकटाच या जंगलात येतोस, कदाचित माझ्यासाठी किंवा भरताने तुला पाठवले म्हणून."
तन्न सिध्यति सौमित्रे तवापि भरतस्य वा। कथमिन्दीवरश्यामं रामं पद्मनिभेक्षणम्
"पण हे तुझे किंवा भरताचे यशस्वी होणार नाही, सुमित्रेच्या पुत्रा; मी ज्याला निळ्या कमळासारखा काळा आणि कमळासारख्या डोळ्यांचा राम पती म्हणून स्वीकारला आहे—"
उपसंश्रित्य भर्तारं कामयेयं पृथग्जनम्। समक्षं तव सौमित्रे प्राणांस्त्यक्ष्याम्यसंशयम्
"—त्याला सोडून मी दुसऱ्या कोणत्याही पुरुषाची इच्छा कशी करु? तुझ्या समोरच, सुमित्रेच्या पुत्रा, मी नक्कीच प्राण सोडीन."
रामं विना क्षणमपि नैव जीवामि भूतले। इत्युक्तः परुषं वाक्यं सीतया रोमहर्षणम्
"रामाशिवाय या पृथ्वीवर मी एक क्षणही जगू शकत नाही." असे सिता जेव्हा अंगावर काटा आणणारे कठोर शब्द बोलली—
अब्रवील्लक्ष्मणः सीतां प्राञ्जलिः स जितेन्द्रियः। उत्तरं नोत्सहे वक्तुं दैवतं भवती मम
—तेव्हा लक्ष्मण, संयमित आणि हात जोडून, सीतेला म्हणाला, "माझ्या तोंडून उत्तर येत नाही; तू माझ्यासाठी दैवत आहेस."