तत् सारमखिलं नॄणां धनं निचयवर्धनम्। मनसा चिन्तितं सर्वं यथा शुक्रस्य लक्ष्मण
लक्ष्मणा, लोकांना जे काही धनाचं सार वाटतं, संपत्ती वाढवण्यासाठी जे आवश्यक आहे, आणि मनात ज्या गोष्टीची इच्छा असते, ते सर्व शुक्राच्या सारखंच आहे.
अर्थी येनार्थकृत्येन संव्रजत्यविचारयन्। तमर्थमर्थशास्त्रज्ञाः प्राहुरर्थ्याः सुलक्ष्मण
लक्ष्मणा, जो माणूस धनासाठी जे काही मिळवतो, विचार न करता त्याच्या मागे लागतो, त्यालाच धन असं अर्थशास्त्रज्ञ म्हणतात.
एतस्य मृगरत्नस्य परार्घ्ये काञ्चनत्वचि। उपवेक्ष्यति वैदेही मया सह सुमध्यमा
या हरिणरत्नाच्या अमूल्य सोन्याच्या कातडीवर, सुडौल कंबरेची वैदेही माझ्यासोबत बसणार आहे.
न कादली न प्रियकी न प्रवेणी न चाविकी। भवेदेतस्य सदृशी स्पर्शेऽनेनेति मे मतिः
कदली, प्रियकी, प्रवेणी किंवा आविकी—यापैकी काहीही या हरिणाच्या स्पर्शासारखं मऊ आणि मनमोहक नाही, असं मला वाटतं.
एष चैव मृगः श्रीमान् यश्च दिव्यो नभश्चरः। उभावेतौ मृगौ दिव्यौ तारामृगमहीमृगौ
हा श्रीमंत हरिण आणि आकाशात फिरणारा दिव्य हरिण—हे दोन्ही तारेहरिण आणि पृथ्वीवरील हरिण, दोघेही दिव्य आहेत.
यदि वायं तथा यन्मां भवेद् वदसि लक्ष्मण। मायैषा राक्षसस्येति कर्तव्योऽस्य वधो मया
लक्ष्मणा, जर तुझ्या म्हणण्याप्रमाणे हे खरंच राक्षसाची माया असेल, तर मला हे हरिण मारायलाच हवं.
एतेन हि नृशंसेन मारीचेनाकृतात्मना। वने विचरता पूर्वं हिंसिता मुनिपुंगवाः
या निर्दयी आणि दुष्ट वृत्तीच्या मारीचाने याआधी या जंगलात फिरणाऱ्या श्रेष्ठ ऋषींना त्रास दिला आहे.
उत्थाय बहवोऽनेन मृगयायां जनाधिपाः। निहताः परमेष्वासास्तस्माद् वध्यस्त्वयं मृगः
या हरिणाच्या शिकारीसाठी अनेक पराक्रमी धनुर्धारी राजे उठले आणि त्याच्याकडून मारले गेले; म्हणून हे हरिण मारणं आवश्यक आहे.
पुरस्तादिह वातापिः परिभूय तपस्विनः। उदरस्थो द्विजान् हन्ति स्वगर्भोऽश्वतरीमिव
यापूर्वी इथे वातापीने तपस्व्यांना फसवून, आपल्या सामर्थ्याने ब्राह्मणांना त्यांच्या पोटातून मारलं, जसं पोटातलं पिल्लू आईला मारतं.
स कदाचिच्चिराल्लोभादाससाद महामुनिम्। अगस्त्यं तेजसा युक्तं भक्ष्यस्तस्य बभूव ह
एकदा लोभामुळे तो वातापी तेजस्वी महर्षी अगस्त्यांच्या जवळ गेला आणि त्यांचा आहार झाला.
त्वयाविगण्य वातापे परिभूताश्च तेजसा। जीवलोके द्विजश्रेष्ठास्तस्मादसि जरां गतः
वातापी, तुझ्या सामर्थ्यामुळे तू श्रेष्ठ ब्राह्मणांना कमी लेखलं आणि त्यांना हरवलंस; म्हणूनच तू आता या जगात वृद्धत्वाला पोहोचला आहेस.
तद् रक्षो न भवेदेव वातापिरिव लक्ष्मण। मद्विधं योऽतिमन्येत धर्मनित्यं जितेन्द्रियम्
लक्ष्मणा, जो धर्मावर कायम राहतो, इंद्रियांवर विजय मिळवतो, अशा माझ्यासारख्या माणसाचा उपहास करणारा खरा राक्षस नसतो, जसा वातापी होता.
भवेद्धतोऽयं वातापिरगस्त्येनेव मा गतः। इह त्वं भव संनद्धो यन्त्रितो रक्ष मैथिलीम्
तोही वातापीसारखा अगस्तीने संपवला गेला, तसाच नाश पावेल. म्हणून तू इथेच राहा, शस्त्राने सज्ज राहून, मैथिलीचं रक्षण कर.
अस्यामायत्तमस्माकं यत् कृत्यं रघुनन्दन। अहमेनं वधिष्यामि ग्रहीष्याम्यथवा मृगम्
रघुकुळातील आनंदा, आपलं कर्तव्य हिच्यावर अवलंबून आहे. मी हा मृग मारतो किंवा पकडतो.
यावद् गच्छामि सौमित्रे मृगमानयितुं द्रुतम्। पश्य लक्ष्मण वैदेह्या मृगत्वचि गतां स्पृहाम्
सौमित्रा, मी हा मृग पटकन आणायला जातो, तोवर तू वैदेहीच्या मनात मृगाच्या कातडीसाठी असलेली ओढ पाहा.
त्वचा प्रधानया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति। अप्रमत्तेन ते भाव्यमाश्रमस्थेन सीतया
आज हा मृग त्याच्या कातडीमुळे वाचणार नाही. तू आश्रमात सीतेसोबत जागरूक राहा.
यावत् पृषतमेकेन सायकेन निहन्म्यहम्। हत्वैतच्चर्म चादाय शीघ्रमेष्यामि लक्ष्मण
लक्ष्मणा, मी एक बाण मारून हा चित्ताकर्षक मृग मारतो, त्याची कातडी घेऊन लगेच परत येतो.
प्रदक्षिणेनातिबलेन पक्षिणा जटायुषा बुद्धिमता च लक्ष्मण। भवाप्रमत्तः प्रतिगृह्य मैथिलीं प्रतिक्षणं सर्वत एव शङ्कितः
लक्ष्मणा, बलवान आणि बुद्धिमान जटायू उजवीकडून प्रदक्षिणा करत असताना, तू मैथिलीचं रक्षण करत, सर्व बाजूंनी प्रत्येक क्षणी सावध राहा.
thumb|चतुश्चत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः ॥३-
श्रीवाल्मीकीय रामायणाच्या अरण्यकांडातील चाळीसाव्या अध्यायाचं ऐका.
तथा तु तं समादिश्य भ्रातरं रघुनन्दनः। बबन्धासिं महातेजा जाम्बूनदमयत्सरुम्
असं सांगून, रघुकुळातील तेजस्वी रामाने आपल्या भावाला सांगितलं आणि जांबूनद सोन्याचं तलवार कमरबंदात बांधलं.
ततस्त्रिविनतं चापमादायात्मविभूषणम्। आबध्य च कपालौ द्वौ जगामोदग्रविक्रमः
मग त्याने त्रिवेणी वाक असलेलं धनुष्य, जे त्याचं अलंकार होतं, घेतलं आणि दोन तरकस लावून, मोठ्या जोमाने पुढे निघाला.
तं वन्यराजो राजेन्द्रमापतन्तं निरीक्ष्य वै। बभूवान्तर्हितस्त्रासात् पुनः संदर्शनेऽभवत्
वनाचा राजा समोर येताना पाहून, राजाधिराज घाबरून अदृश्य झाला आणि पुन्हा दिसू लागला.
बद्धासिर्धनुरादाय प्रदुद्राव यतो मृगः। तं स्म पश्यति रूपेण द्योतयन्तमिवाग्रतः
तलवार बांधून, धनुष्य हातात घेऊन, तो ज्या दिशेने मृग गेला तिकडे धावला. तो मृग आपल्या तेजस्वी रूपाने समोर चमकत होता.
अवेक्ष्यावेक्ष्य धावन्तं धनुष्पाणिर्महावने। अतिवृत्तमिवोत्पाताल्लोभयानं कदाचन
महाकांती राम धनुष्य हातात घेऊन, त्या मोठ्या जंगलात धावत असलेल्या मृगाकडे पुन्हा पुन्हा पाहत होता. तो कधी कधी विचित्र वागणूक दाखवत, त्याला मोहात पाडत होता.
शङ्कितं तु समुद्भ्रान्तमुत्पतन्तमिवाम्बरम्। दृश्यमानमदृश्यं च वनोद्देशेषु केषुचित्
तो मृग संशयास्पद वाटत होता, कधी घाबरून, कधी आकाशात उडतोय असं भासत होतं, कधी दिसत, कधी जंगलात कुठे अदृश्य होत असे.
छिन्नाभ्रैरिव संवीतं शारदं चन्द्रमण्डलम्। मुहूर्तादेव ददृशे मुहुर्दूरात् प्रकाशते
पावसाळ्यानंतरच्या आकाशात विखुरलेल्या ढगांनी झाकलेल्या चंद्रासारखा, तो मृग क्षणभर दिसे, मग दूरवरून पुन्हा झळके.
दर्शनादर्शनेनैव सोऽपाकर्षत राघवम्। स दूरमाश्रमस्यास्य मारीचो मृगतां गतः
असं दिसता आणि अदृश्य होत राहून, मारीचाने मृगाचं रूप घेऊन, रामाला आश्रमापासून दूर नेलं.
आसीत् क्रुद्धस्तु काकुत्स्थो विवशस्तेन मोहितः। अथावतस्थे सुश्रान्तश्छायामाश्रित्य शाद्वले
काकुत्स्थ वंशातील राम त्या मृगामुळे रागावला आणि गोंधळला, तो असहाय झाला. मग थकून, हिरवळीवर सावलीत थांबला.
स तमुन्मादयामास मृगरूपो निशाचरः। मृगैः परिवृतोऽथान्यैरदूरात् प्रत्यदृश्यत
रात्री हिंडणारा तो राक्षस, मृगाचं रूप घेऊन, त्याला चिडवू लागला. इतर मृगांच्या गराड्यात तो जवळच दिसू लागला.
ग्रहीतुकामं दृष्ट्वा तं पुनरेवाभ्यधावत। तत्क्षणादेव संत्रासात् पुनरन्तर्हितोऽभवत्
त्याला पकडायची इच्छा रामाच्या डोळ्यात पाहून तो पुन्हा वेगाने धावून गेला; पण त्या क्षणीच भीतीने तो पुन्हा अदृश्य झाला.