भरतस्यार्यपुत्रस्य श्वश्रूणां मम च प्रभो। मृगरूपमिदं दिव्यं विस्मयं जनयिष्यति
भरत, माझ्या सासू आणि मलाही, प्रभो, या दिव्य हरिणाच्या रूपामुळे नक्कीच आश्चर्य वाटेल.
जीवन्न यदि तेऽभ्येति ग्रहणं मृगसत्तमः। अजिनं नरशार्दूल रुचिरं तु भविष्यति
जर तू हा श्रेष्ठ हरिण जिवंत पकडला, नरशार्दूल, तर त्याची सुंदर कातडी तुझ्या हक्काची होईल.
निहतस्यास्य सत्त्वस्य जाम्बूनदमयत्वचि। शष्पबृस्यां विनीतायामिच्छाम्यहमुपासितुम्
जर हा प्राणी मारला गेला, तर त्याची सुवर्ण कातडी गवताच्या चटईवर ठेवून मी तिची पूजा करायला आवडेल.
कामवृत्तमिदं रौद्रं स्त्रीणामसदृशं मतम्। वपुषा त्वस्य सत्त्वस्य विस्मयो जनितो मम
ही इच्छा स्त्रियांना शोभणारी नाही, हे मला मान्य आहे. पण या प्राण्याच्या रूपाने माझ्या मनात मोठं आश्चर्य निर्माण केलं आहे.
तेन काञ्चनरोम्णा तु मणिप्रवरशृङ्गिणा। तरुणादित्यवर्णेन नक्षत्रपथवर्चसा
याच्या सोन्यासारख्या केसांनी, रत्नजड शिंगांनी, ताज्या सूर्याच्या रंगाने आणि तारकांच्या प्रकाशासारख्या तेजाने—
बभूव राघवस्यापि मनो विस्मयमागतम्। इति सीतावचः श्रुत्वा दृष्ट्वा च मृगमद्भुतम्
सीतेचं बोलणं ऐकून आणि तो अद्भुत हरिण पाहून, राघवाच्याही मनात आश्चर्य दाटून आलं.
लोभितस्तेन रूपेण सीतया च प्रचोदितः। उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः
त्या हरिणाच्या रूपाने मोहून आणि सीतेने विनंती केल्यावर, आनंदित राघवाने आपल्या भावाला लक्ष्मणाला सांगितले.
पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहामुल्लसितामिमाम्। रूपश्रेष्ठतया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति
लक्ष्मणा, वैदेहीच्या या उत्कट इच्छेकडे पाहा. इतक्या सुंदर रूपामुळे हा हरिण आज राहणार नाही.
न वने नन्दनोद्देशे न चैत्ररथसंश्रये। कुतः पृथिव्यां सौमित्रे योऽस्य कश्चित् समो मृगः
सौमित्रा, या वनात, नंदनाच्या बागेत, किंवा चित्ररथाच्या रम्य ठिकाणी, पृथ्वीवर कुठे असं हरिण आहे जे या हरिणासारखं आहे?
प्रतिलोमानुलोमाश्च रुचिरा रोमराजयः। शोभन्ते मृगमाश्रित्य चित्राः कनकबिन्दुभिः
या हरिणाच्या अंगावर उलटसुलट, सुंदर केसांच्या रांगा आहेत, आणि त्यावर सोन्याच्या विविध ठिपक्यांनी ते अजूनच शोभून दिसतं.
पश्यास्य जृम्भमाणस्य दीप्तामग्निशिखोपमाम्। जिह्वां मुखान्निःसरन्तीं मेघादिव शतह्रदाम्
पहा, हे हरिण जांभई देताना त्याची जीभ तोंडातून बाहेर येते, ती अग्नीच्या ज्वाळेसारखी तेजस्वी दिसते, जणू काही शंभर किरणांचा मेघच आहे.
मसारगल्वर्कमुखः शङ्खमुक्तानिभोदरः। कस्य नामानिरूप्योऽसौ न मनो लोभयेन्मृगः
या हरिणाचं मुख निळ्या रत्नासारखं आणि सोनेरी आहे, पोट शंख आणि मोत्यांसारखं शुभ्र आहे—असं अद्भुत हरिण पाहून कोणाचं मन मोहून जाणार नाही?
कस्य रूपमिदं दृष्ट्वा जाम्बूनदमयप्रभम्। नानारत्नमयं दिव्यं न मनो विस्मयं व्रजेत्
हे रूप जांबूनदीच्या सोन्यासारखं तेजस्वी, विविध रत्नांनी सजलेलं आणि दिव्य आहे—असं पाहिल्यावर कोण विस्मित होणार नाही?
मांसहेतोरपि मृगान् विहारार्थं च धन्विनः। घ्नन्ति लक्ष्मण राजानो मृगयायां महावने
लक्ष्मणा, राजे या मोठ्या जंगलात मांसासाठी आणि करमणुकीसाठी धनुष्य घेऊन हरिणांची शिकार करतात.
धनानि व्यवसायेन विचीयन्ते महावने। धातवो विविधाश्चापि मणिरत्नसुवर्णिनः
या मोठ्या जंगलात मेहनतीने लोक धन शोधतात—त्यात विविध धातू, मौल्यवान रत्ने आणि सोनं मिळतं.
तत् सारमखिलं नॄणां धनं निचयवर्धनम्। मनसा चिन्तितं सर्वं यथा शुक्रस्य लक्ष्मण
लक्ष्मणा, लोकांना जे काही धनाचं सार वाटतं, संपत्ती वाढवण्यासाठी जे आवश्यक आहे, आणि मनात ज्या गोष्टीची इच्छा असते, ते सर्व शुक्राच्या सारखंच आहे.
अर्थी येनार्थकृत्येन संव्रजत्यविचारयन्। तमर्थमर्थशास्त्रज्ञाः प्राहुरर्थ्याः सुलक्ष्मण
लक्ष्मणा, जो माणूस धनासाठी जे काही मिळवतो, विचार न करता त्याच्या मागे लागतो, त्यालाच धन असं अर्थशास्त्रज्ञ म्हणतात.
एतस्य मृगरत्नस्य परार्घ्ये काञ्चनत्वचि। उपवेक्ष्यति वैदेही मया सह सुमध्यमा
या हरिणरत्नाच्या अमूल्य सोन्याच्या कातडीवर, सुडौल कंबरेची वैदेही माझ्यासोबत बसणार आहे.
न कादली न प्रियकी न प्रवेणी न चाविकी। भवेदेतस्य सदृशी स्पर्शेऽनेनेति मे मतिः
कदली, प्रियकी, प्रवेणी किंवा आविकी—यापैकी काहीही या हरिणाच्या स्पर्शासारखं मऊ आणि मनमोहक नाही, असं मला वाटतं.
एष चैव मृगः श्रीमान् यश्च दिव्यो नभश्चरः। उभावेतौ मृगौ दिव्यौ तारामृगमहीमृगौ
हा श्रीमंत हरिण आणि आकाशात फिरणारा दिव्य हरिण—हे दोन्ही तारेहरिण आणि पृथ्वीवरील हरिण, दोघेही दिव्य आहेत.
यदि वायं तथा यन्मां भवेद् वदसि लक्ष्मण। मायैषा राक्षसस्येति कर्तव्योऽस्य वधो मया
लक्ष्मणा, जर तुझ्या म्हणण्याप्रमाणे हे खरंच राक्षसाची माया असेल, तर मला हे हरिण मारायलाच हवं.
एतेन हि नृशंसेन मारीचेनाकृतात्मना। वने विचरता पूर्वं हिंसिता मुनिपुंगवाः
या निर्दयी आणि दुष्ट वृत्तीच्या मारीचाने याआधी या जंगलात फिरणाऱ्या श्रेष्ठ ऋषींना त्रास दिला आहे.
उत्थाय बहवोऽनेन मृगयायां जनाधिपाः। निहताः परमेष्वासास्तस्माद् वध्यस्त्वयं मृगः
या हरिणाच्या शिकारीसाठी अनेक पराक्रमी धनुर्धारी राजे उठले आणि त्याच्याकडून मारले गेले; म्हणून हे हरिण मारणं आवश्यक आहे.
पुरस्तादिह वातापिः परिभूय तपस्विनः। उदरस्थो द्विजान् हन्ति स्वगर्भोऽश्वतरीमिव
यापूर्वी इथे वातापीने तपस्व्यांना फसवून, आपल्या सामर्थ्याने ब्राह्मणांना त्यांच्या पोटातून मारलं, जसं पोटातलं पिल्लू आईला मारतं.
स कदाचिच्चिराल्लोभादाससाद महामुनिम्। अगस्त्यं तेजसा युक्तं भक्ष्यस्तस्य बभूव ह
एकदा लोभामुळे तो वातापी तेजस्वी महर्षी अगस्त्यांच्या जवळ गेला आणि त्यांचा आहार झाला.
त्वयाविगण्य वातापे परिभूताश्च तेजसा। जीवलोके द्विजश्रेष्ठास्तस्मादसि जरां गतः
वातापी, तुझ्या सामर्थ्यामुळे तू श्रेष्ठ ब्राह्मणांना कमी लेखलं आणि त्यांना हरवलंस; म्हणूनच तू आता या जगात वृद्धत्वाला पोहोचला आहेस.
तद् रक्षो न भवेदेव वातापिरिव लक्ष्मण। मद्विधं योऽतिमन्येत धर्मनित्यं जितेन्द्रियम्
लक्ष्मणा, जो धर्मावर कायम राहतो, इंद्रियांवर विजय मिळवतो, अशा माझ्यासारख्या माणसाचा उपहास करणारा खरा राक्षस नसतो, जसा वातापी होता.
भवेद्धतोऽयं वातापिरगस्त्येनेव मा गतः। इह त्वं भव संनद्धो यन्त्रितो रक्ष मैथिलीम्
तोही वातापीसारखा अगस्तीने संपवला गेला, तसाच नाश पावेल. म्हणून तू इथेच राहा, शस्त्राने सज्ज राहून, मैथिलीचं रक्षण कर.
अस्यामायत्तमस्माकं यत् कृत्यं रघुनन्दन। अहमेनं वधिष्यामि ग्रहीष्याम्यथवा मृगम्
रघुकुळातील आनंदा, आपलं कर्तव्य हिच्यावर अवलंबून आहे. मी हा मृग मारतो किंवा पकडतो.
यावद् गच्छामि सौमित्रे मृगमानयितुं द्रुतम्। पश्य लक्ष्मण वैदेह्या मृगत्वचि गतां स्पृहाम्
सौमित्रा, मी हा मृग पटकन आणायला जातो, तोवर तू वैदेहीच्या मनात मृगाच्या कातडीसाठी असलेली ओढ पाहा.