यथार्हमजपन् संध्यामृषयस्ते समाहिताः । तत्र वासिभिरानीता मुनिभिः सुव्रतैः सह ॥१-२३-
नंतर, त्या एकाग्रचित्त ऋषींनी योग्य पद्धतीने संध्यावंदन केले, तेथे राहणाऱ्या आणि उत्तम व्रत पाळणाऱ्या इतर ऋषींसह.
न्यवसन् सुसुखं तत्र कामाश्रमपदे तथा । कथाभिरभिरामभिरभिरमौ नृपात्मजौ । रमयामास धर्मात्मा कौशिको मुनिपुङ्गवः ॥१-२३-
कामाच्या आश्रमात त्यांनी अतिशय सुखाने वास्तव्य केले; धर्मात्मा आणि ऋषीमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या कौशिक ऋषींनी त्या राजपुत्रांना रम्य कथा सांगून आनंद दिला.
thumb|चतुर्विंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः ॥१-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या बालकांडातील चोवीसावा सर्ग ऐका.
ततः प्रभाते विमले कृताह्निकमरिन्दमौ । विश्वामित्रं पुरस्कृत्य नद्यास्तीरमुपागतौ ॥१-२४-
मग, सकाळी स्वच्छ प्रकाशात, शत्रूंचा नाश करणारे ते दोघे सकाळची कृत्ये करून, विश्वामित्रांना पुढे करून नदीच्या काठी आले.
ते च सर्वे महात्मानो मुनयः संशितव्रताः । उपस्थाप्य शुभां नावं विश्वामित्रमथाब्रुवन् ॥१-२४-
ते सर्व महान आत्मा, कठोर व्रत पाळणारे ऋषी, त्यांनी एक सुंदर नौका तयार केली आणि विश्वामित्रांना म्हणाले,
आरोहतु भवान् नावं राजपुत्रपुरस्कृतः । अरिष्टं गच्छ पन्थानं मा भूत् कालस्य पर्ययः ॥१-२४-
'राजपुत्रांना पुढे घेऊन आपण नौकेत चढा; सुरक्षितपणे प्रवास करा आणि वेळेचा अपव्यय होऊ देऊ नका.'
विश्वामित्रस्तथेत्युक्त्वा तानृषीन् प्रतिपूज्य च । ततार सहितस्ताभ्यां सरितं सागरङ्गमाम् ॥१-२४-
विश्वामित्रांनी 'ठीक आहे' असे म्हणून त्या ऋषींचा सन्मान केला आणि त्या दोन राजपुत्रांसह समुद्राकडे जाणारी ती नदी ओलांडली.
तत्र शुश्राव वै शब्दं तोयसंरम्भवर्धितम् । मध्यमागम्य तोयस्य तस्य शब्दस्य निश्चयम् ॥१-२४-
तेथे त्याने पाण्याच्या हालचालीमुळे वाढलेला एक मोठा आवाज ऐकला. त्या प्रवाहाच्या मधोमध जाऊन, तो आवाज कुठून येतो हे पाहू लागला.
ज्ञातुकामो महातेजाः सह रामः कनीयसा । अथ रामः सरिन्मध्ये पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम् ॥१-२४-
सर्वकाही जाणून घ्यायची इच्छा असलेल्या तेजस्वी ऋषीने, राम आणि त्याचा लहान भाऊ यांच्यासह, त्या नदीच्या मधोमध असताना, रामाने त्या श्रेष्ठ ऋषीला विचारले.
वारिणो भिद्यमानस्य किमयं तुमुलो ध्वनिः । राघवस्य वचः श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितम् ॥१-२४-
"हे पाणी फुटत असताना असा मोठा गोंगाट का होत आहे?" असे कुतूहलाने भरलेले रामाचे शब्द ऐकून—
कथयामास धर्मात्मा तस्य शब्दस्य निश्चयम् । कैलासपर्वते राम मनसा निर्मितं परम् ॥१-२४-
त्या धर्मात्मा ऋषीने त्या आवाजाचा उगम सांगायला सुरुवात केली: "राम, कैलास पर्वतावर मनाने निर्माण केलेले एक श्रेष्ठ सरोवर आहे—"
ब्रह्मणा नरशार्दूल तेनेदं मानसं सरः । तस्मात् सुस्राव सरसः सायोध्यामुपगूहते ॥१-२४-
"मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राम, ब्रह्मदेवाने हे मानस सरोवर निर्माण केले. त्यातूनच ही नदी उगम पावली आणि अयोध्येकडे वाहू लागली."
सरःप्रवृत्ता सरयूः पुण्या ब्रह्मसरश्च्युता । तस्यायमतुलः शब्दो जाह्नवीमभिवर्तते ॥१-२४-
"या सरोवरातून निघालेली, ब्रह्मसरातून आलेली ही पुण्य सरयू आहे. तिचा हा अद्वितीय आवाज जणू जाह्नवीपर्यंत पोहोचतो."
वारिसंक्षोभजो राम प्रणामं नियतः कुरु । ताभ्यां तु तावुभौ कृत्वा प्रणाममतिधार्मिकौ ॥१-२४-
"पाण्याच्या हालचालीमुळे निर्माण झालेल्या या आवाजाला, राम, नमस्कार कर. मग त्या दोघांनी, अत्यंत धर्मनिष्ठपणे, नमस्कार केला."
तीरं दक्षिणमासाद्य जग्मतुर्लघुविक्रमौ । स वनं घोरसंकाशं दृष्ट्वा नरवरात्मजः ॥१-२४-
दक्षिण किनाऱ्यावर पोहोचल्यावर, दोघेही हलक्या पावलांनी पुढे गेले. तेव्हा नरश्रेष्ठाचा पुत्र असलेल्या रामाने एक भयंकर दिसणारे जंगल पाहिले—
अविप्रहतमैक्ष्वाकः पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम् । अहो वनमिदं दुर्गं झिल्लिकागणसंयुतम् ॥१-२४-
अपराजित इक्ष्वाकू वंशज रामाने त्या श्रेष्ठ ऋषीला विचारले: "अहो, हे जंगल किती भयंकर आहे! सर्वत्र झिल्ल्यांचा गोंगाट आहे."
भैरवैः श्वापदैः कीर्णं शकुन्तैर्दारुणारवैः । नानाप्रकारैः शकुनैर्वाश्यद्भिर्भैरवस्वनैः ॥१-२४-
"हे जंगल भीतीदायक जनावरांनी आणि कर्कश आवाज करणाऱ्या पक्ष्यांनी भरलेले आहे. विविध प्रकारच्या पक्ष्यांचे भयानक ओरड ऐकू येते."
सिंहव्याघ्रवराहैश्च वारणैश्चापि शोभितम् । धवाश्वकर्णककुभैर्बिल्वतिन्दुकपाटलैः ॥१-२४-
"सिंह, वाघ, रानडुक्कर, हत्ती आणि धव, अश्वकर्ण, ककुभ, बेल, तिंदूळ, पाटल या झाडांनी हे जंगल शोभून दिसते."
संकीर्णं बदरीभिश्च किं न्विदं दारुणं वनम् । तमुवाच महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ॥१-२४-
"बोरांच्या झाडांनीही हे जंगल भरले आहे. पण हे जंगल इतके भयंकर का आहे?" तेव्हा महातेजस्वी विश्वामित्र ऋषी रामाला म्हणाले—
श्रूयतां वत्स काकुत्स्थ यस्यैतद् दारुणं वनम् । एतौ जनपदौ स्फीतौ पूर्वमास्तां नरोत्तम ॥१-२४-
"काकुत्स्था, हे जंगल का भयंकर झाले आहे ते मी सांगतो, ऐक. पूर्वी येथे दोन समृद्ध प्रदेश होते, हे नरश्रेष्ठा."
मलदाश्च करूषाश्च देवनिर्माणनिर्मितौ । पुरा वृत्रवधे राम मलेन समभिप्लुतम् ॥१-२४-
"मलद आणि करूष हे देवांनी निर्माण केलेले प्रदेश होते. पूर्वी, वृत्राचा वध केल्यावर, राम, इंद्र अपवित्रतेने ग्रस्त झाला."
क्षुधा चैव सहस्राक्षं ब्रह्महत्या समाविशत् । तमिन्द्रं मलिनं देवा ऋषयश्च तपोधनाः ॥१-२४-
"भूक आणि ब्रह्महत्येचे पापही त्या सहस्त्राक्ष इंद्रावर आले. त्या मलिन इंद्राला, देव आणि तपस्वी ऋषींनी—"
कलशैः स्नापयामासुर्मलं चास्य प्रमोचयन् । इह भूम्यां मलं दत्त्वा देवाः कारूषमेव च ॥१-२४-
"—कलशांनी स्नान घालून, त्याची अपवित्रता दूर केली. हे मल आणि करूष त्यांनी या पृथ्वीवर सोडले."
शरीरजं महेन्द्रस्य ततो हर्षं प्रपेदिरे । निर्मलो निष्करूषश्च शुद्ध इन्द्रो यथाभवत् ॥१-२४-
"इंद्राच्या शरीरातून जन्मलेले ते मल दूर झाल्यावर, सर्व देवांना आनंद झाला. इंद्र पुन्हा शुद्ध आणि निर्मळ झाला."
ददौ देशस्य सुप्रीतो वरं प्रादातनुत्तमम् । इमौ जनपदौ स्फीतौ ख्यातिं लोके गमिष्यतः ॥१-२४-
"इंद्र अत्यंत प्रसन्न होऊन, त्या प्रदेशाला वर दिला: हे दोन समृद्ध प्रदेश जगात प्रसिद्ध होतील."
मलदाश्च करूषाश्च ममाङ्गमलधारिणौ । साधु साध्विति तं देवाः पाकशासनमब्रुवन् ॥१-२४-
मलद आणि करूष या माझ्या अंगावरील अपवित्रता पेलणाऱ्या लोकांचं देवांनी फार कौतुक केलं आणि स्वर्गाच्या अधिपतीला म्हणाले, 'छान केलं, छान केलं.'
मलदाश्च करूषाश्च मुदिता धनधान्यतः । कस्यचित्त्वथ कालस्य यक्षिणी कामरूपिणी ॥१-२४-
मलद आणि करूष हे धनधान्याने समृद्ध आणि आनंदी झाले; काही काळाने, त्यांना रूप बदलणाऱ्या एका यक्षिणीने त्रास द्यायला सुरुवात केली.
बलं नागसहस्रस्य धारयन्ती तदा ह्यभूत् । ताटका नाम भद्रं ते भार्या सुन्दस्य धीमतः ॥१-२४-
ती यक्षिणी हजार हत्तींचं बळ बाळगणारी होती; तिचं नाव ताटका, आणि ती बुध्दीमान सुंदाची पत्नी होती.
मारीचो राक्षसः पुत्रो यस्याः शक्रपराक्रमः । वृत्तबाहुर्महाशीर्षो विपुलास्यतनुर्महान् ॥१-२४-
तिचा मुलगा मारीच हा राक्षस इंद्रासारखा पराक्रमी होता; त्याचे हात गोल, डोकं मोठं, तोंड रुंद आणि शरीरही मोठं होतं.
राक्षसो भैरवाकारो नित्यं त्रासयते प्रजाः । इमौ जनपदौ नित्यं विनाशयति राघव ॥१-२४-
हा राक्षस भीतीदायक रूपाचा असून, तो नेहमी लोकांना घाबरवतो आणि हे दोन्ही प्रदेश नेहमी उद्ध्वस्त करतो, हे राघव.