मृगो ह्येवंविधो रत्नविचित्रो नास्ति राघव। जगत्यां जगतीनाथ मायैषा हि न संशयः
राघव, असा रत्नांनी मढवलेला हरिण या जगात कुठेच नाही. पृथ्वीचे स्वामी, हे नक्कीच माया आहे, यात शंका नाही.
एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं प्रतिवार्य शुचिस्मिता। उवाच सीता संहृष्टा छद्मना हृतचेतना
काकुत्स्थ असे बोलत असताना, निर्मळ हास्य असलेली, आनंदी आणि फसवली गेलेली सीता त्याला थांबवत म्हणाली.
आर्यपुत्राभिरामोऽसौ मृगो हरति मे मनः। आनयैनं महाबाहो क्रीडार्थं नो भविष्यति
आर्यपुत्रा, हा सुंदर हरिण माझं मन मोहून टाकतोय. महाबाहो, तो आमच्यासाठी आणा, त्याच्याशी खेळता येईल.
इहाश्रमपदेऽस्माकं बहवः पुण्यदर्शनाः। मृगाश्चरन्ति सहिताश्चमराः सृमरास्तथा
आपल्या या आश्रमाजवळ अनेक शुभदर्शी हरिण, चामर, सृमर आणि इतरही एकत्र फिरताना दिसतात.
ऋक्षाः पृषतसङ्घाश्च वानराः किन्नरास्तथा। विहरन्ति महाबाहो रूपश्रेष्ठा महाबलाः
महाबाहो, येथे अस्वल, पृषतांचे कळप, माकड आणि किन्नरही फिरतात. हे सर्व रूपाने सुंदर आणि शक्तिशाली आहेत.
न चान्यः सदृशो राजन् दृष्टः पूर्वं मृगो मया। तेजसा क्षमया दीप्त्या यथायं मृगसत्तमः
राजा, यासारखा दुसरा हरिण मी कधीच पाहिला नाही. तेज, सहनशीलता आणि प्रभेत हा खरंच श्रेष्ठ आहे.
नानावर्णविचित्राङ्गो रत्नभूतो ममाग्रतः। द्योतयन् वनमव्यग्रं शोभते शशिसंनिभः
रंगीत आणि सुंदर अंग असलेला, माझ्यासमोर रत्नासारखा चमकणारा, वनात शांतीने झळकणारा हा हरिण चंद्रासारखा भासतो.
अहो रूपमहो लक्ष्मीः स्वरसम्पच्च शोभना। मृगोऽद्भुतो विचित्राङ्गो हृदयं हरतीव मे
वा! काय रूप! काय सौंदर्य! त्याचा आवाज आणि तेज किती मनमोहक आहे! हा अद्भुत, रंगीबेरंगी हरिण जणू माझं मनच चोरून नेत आहे.
यदि ग्रहणमभ्येति जीवन् नेव मृगस्तव। आश्चर्यभूतं भवति विस्मयं जनयिष्यति
जर तू हा हरिण जिवंत पकडला, तर ते खरंच आश्चर्यकारक ठरेल आणि सर्वांना विस्मय वाटेल.
समाप्तवनवासानां राज्यस्थानां च नः पुनः। अन्तःपुरे विभूषार्थो मृग एष भविष्यति
आपली वनवासाची मुदत संपली आणि आपण पुन्हा राज्यात गेलो, तर हा हरिण आपल्या अंतःपुरात शोभा वाढवेल.
भरतस्यार्यपुत्रस्य श्वश्रूणां मम च प्रभो। मृगरूपमिदं दिव्यं विस्मयं जनयिष्यति
भरत, माझ्या सासू आणि मलाही, प्रभो, या दिव्य हरिणाच्या रूपामुळे नक्कीच आश्चर्य वाटेल.
जीवन्न यदि तेऽभ्येति ग्रहणं मृगसत्तमः। अजिनं नरशार्दूल रुचिरं तु भविष्यति
जर तू हा श्रेष्ठ हरिण जिवंत पकडला, नरशार्दूल, तर त्याची सुंदर कातडी तुझ्या हक्काची होईल.
निहतस्यास्य सत्त्वस्य जाम्बूनदमयत्वचि। शष्पबृस्यां विनीतायामिच्छाम्यहमुपासितुम्
जर हा प्राणी मारला गेला, तर त्याची सुवर्ण कातडी गवताच्या चटईवर ठेवून मी तिची पूजा करायला आवडेल.
कामवृत्तमिदं रौद्रं स्त्रीणामसदृशं मतम्। वपुषा त्वस्य सत्त्वस्य विस्मयो जनितो मम
ही इच्छा स्त्रियांना शोभणारी नाही, हे मला मान्य आहे. पण या प्राण्याच्या रूपाने माझ्या मनात मोठं आश्चर्य निर्माण केलं आहे.
तेन काञ्चनरोम्णा तु मणिप्रवरशृङ्गिणा। तरुणादित्यवर्णेन नक्षत्रपथवर्चसा
याच्या सोन्यासारख्या केसांनी, रत्नजड शिंगांनी, ताज्या सूर्याच्या रंगाने आणि तारकांच्या प्रकाशासारख्या तेजाने—
बभूव राघवस्यापि मनो विस्मयमागतम्। इति सीतावचः श्रुत्वा दृष्ट्वा च मृगमद्भुतम्
सीतेचं बोलणं ऐकून आणि तो अद्भुत हरिण पाहून, राघवाच्याही मनात आश्चर्य दाटून आलं.
लोभितस्तेन रूपेण सीतया च प्रचोदितः। उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः
त्या हरिणाच्या रूपाने मोहून आणि सीतेने विनंती केल्यावर, आनंदित राघवाने आपल्या भावाला लक्ष्मणाला सांगितले.
पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहामुल्लसितामिमाम्। रूपश्रेष्ठतया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति
लक्ष्मणा, वैदेहीच्या या उत्कट इच्छेकडे पाहा. इतक्या सुंदर रूपामुळे हा हरिण आज राहणार नाही.
न वने नन्दनोद्देशे न चैत्ररथसंश्रये। कुतः पृथिव्यां सौमित्रे योऽस्य कश्चित् समो मृगः
सौमित्रा, या वनात, नंदनाच्या बागेत, किंवा चित्ररथाच्या रम्य ठिकाणी, पृथ्वीवर कुठे असं हरिण आहे जे या हरिणासारखं आहे?
प्रतिलोमानुलोमाश्च रुचिरा रोमराजयः। शोभन्ते मृगमाश्रित्य चित्राः कनकबिन्दुभिः
या हरिणाच्या अंगावर उलटसुलट, सुंदर केसांच्या रांगा आहेत, आणि त्यावर सोन्याच्या विविध ठिपक्यांनी ते अजूनच शोभून दिसतं.
पश्यास्य जृम्भमाणस्य दीप्तामग्निशिखोपमाम्। जिह्वां मुखान्निःसरन्तीं मेघादिव शतह्रदाम्
पहा, हे हरिण जांभई देताना त्याची जीभ तोंडातून बाहेर येते, ती अग्नीच्या ज्वाळेसारखी तेजस्वी दिसते, जणू काही शंभर किरणांचा मेघच आहे.
मसारगल्वर्कमुखः शङ्खमुक्तानिभोदरः। कस्य नामानिरूप्योऽसौ न मनो लोभयेन्मृगः
या हरिणाचं मुख निळ्या रत्नासारखं आणि सोनेरी आहे, पोट शंख आणि मोत्यांसारखं शुभ्र आहे—असं अद्भुत हरिण पाहून कोणाचं मन मोहून जाणार नाही?
कस्य रूपमिदं दृष्ट्वा जाम्बूनदमयप्रभम्। नानारत्नमयं दिव्यं न मनो विस्मयं व्रजेत्
हे रूप जांबूनदीच्या सोन्यासारखं तेजस्वी, विविध रत्नांनी सजलेलं आणि दिव्य आहे—असं पाहिल्यावर कोण विस्मित होणार नाही?
मांसहेतोरपि मृगान् विहारार्थं च धन्विनः। घ्नन्ति लक्ष्मण राजानो मृगयायां महावने
लक्ष्मणा, राजे या मोठ्या जंगलात मांसासाठी आणि करमणुकीसाठी धनुष्य घेऊन हरिणांची शिकार करतात.
धनानि व्यवसायेन विचीयन्ते महावने। धातवो विविधाश्चापि मणिरत्नसुवर्णिनः
या मोठ्या जंगलात मेहनतीने लोक धन शोधतात—त्यात विविध धातू, मौल्यवान रत्ने आणि सोनं मिळतं.
तत् सारमखिलं नॄणां धनं निचयवर्धनम्। मनसा चिन्तितं सर्वं यथा शुक्रस्य लक्ष्मण
लक्ष्मणा, लोकांना जे काही धनाचं सार वाटतं, संपत्ती वाढवण्यासाठी जे आवश्यक आहे, आणि मनात ज्या गोष्टीची इच्छा असते, ते सर्व शुक्राच्या सारखंच आहे.
अर्थी येनार्थकृत्येन संव्रजत्यविचारयन्। तमर्थमर्थशास्त्रज्ञाः प्राहुरर्थ्याः सुलक्ष्मण
लक्ष्मणा, जो माणूस धनासाठी जे काही मिळवतो, विचार न करता त्याच्या मागे लागतो, त्यालाच धन असं अर्थशास्त्रज्ञ म्हणतात.
एतस्य मृगरत्नस्य परार्घ्ये काञ्चनत्वचि। उपवेक्ष्यति वैदेही मया सह सुमध्यमा
या हरिणरत्नाच्या अमूल्य सोन्याच्या कातडीवर, सुडौल कंबरेची वैदेही माझ्यासोबत बसणार आहे.
न कादली न प्रियकी न प्रवेणी न चाविकी। भवेदेतस्य सदृशी स्पर्शेऽनेनेति मे मतिः
कदली, प्रियकी, प्रवेणी किंवा आविकी—यापैकी काहीही या हरिणाच्या स्पर्शासारखं मऊ आणि मनमोहक नाही, असं मला वाटतं.
एष चैव मृगः श्रीमान् यश्च दिव्यो नभश्चरः। उभावेतौ मृगौ दिव्यौ तारामृगमहीमृगौ
हा श्रीमंत हरिण आणि आकाशात फिरणारा दिव्य हरिण—हे दोन्ही तारेहरिण आणि पृथ्वीवरील हरिण, दोघेही दिव्य आहेत.