विस्मयोत्फुल्लनयना सस्नेहं समुदैक्षत। स च तां रामदयितां पश्यन् मायामयो मृगः
आश्चर्याने तिच्या डोळ्यांत चमक आली आणि प्रेमाने ती त्याच्याकडे पाहू लागली; आणि तो मायावी हरिण, रामाच्या प्रिय सीतेकडे पाहू लागला.
विचचार ततस्तत्र दीपयन्निव तद् वनम्। अदृष्टपूर्वं दृष्ट्वा तं नानारत्नमयं मृगम्। विस्मयं परमं सीता जगाम जनकात्मजा
तो तिथे तिथे भटकत होता, जणू काही त्या जंगलाला उजळवतो आहे; असा अनोखा, विविध रत्नांनी सजलेला हरिण पाहून जनकनंदिनी सीतेच्या मनात मोठे आश्चर्य दाटले.
thumb|त्रिचत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील अरण्यकांडातील त्रेचाळीसावा सर्ग ऐका.
सा तं सम्प्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमानि विचिन्वती। हेमराजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्यामुपशोभितम्
सुंदर कंबरेची सीता फुलं वेचताना, सोनेरी आणि रुपेरी रंगाने उजळलेल्या त्या हरिणाकडे पाहत होती.
प्रहृष्टा चानवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी। भर्तारमपि चक्रन्द लक्ष्मणं चैव सायुधम्
आनंदित आणि निर्दोष देहयष्टीची, झळाळत्या सोन्यासारखी दिसणारी ती सीता, आपल्या पतीला आणि शस्त्रधारी लक्ष्मणालाही हाक मारू लागली.
आहूयाहूय च पुनस्तं मृगं साधु वीक्षते। आगच्छागच्छ शीघ्रं वै आर्यपुत्र सहानुज
पुन्हा पुन्हा हाक मारत, ती त्या हरिणाकडे एकटक पाहत होती; 'या, या लवकर, आर्यपुत्रा, आपल्या भावासह या!' असे ती म्हणाली.
तावाहूतौ नरव्याघ्रौ वैदेह्या रामलक्ष्मणौ। वीक्षमाणौ तु तं देशं तदा ददृशतुर्मृगम्
वैदेहीच्या हाकेला प्रतिसाद देऊन, नरांमध्ये वाघ असलेले राम आणि लक्ष्मण, त्या ठिकाणी पाहू लागले आणि मग त्यांनी तो हरिण पाहिला.
शङ्कमानस्तु तं दृष्ट्वा लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्। तमेवैनमहं मन्ये मारीचं राक्षसं मृगम्
तो हरिण पाहून, लक्ष्मणाच्या मनात शंका आली आणि त्याने म्हटले: 'माझ्या मते हा हरिण दुसरा कोणी नाही, तर मारीच राक्षसच आहे.'
चरन्तो मृगयां हृष्टाः पापेनोपाधिना वने। अनेन निहता राम राजानः कामरूपिणा
'वनात शिकार करताना, या कपटी राक्षसाने अनेक राजे ठार केले आहेत, हे राम.'
अस्य मायाविदो माया मृगरूपमिदं कृतम्। भानुमत् पुरुषव्याघ्र गन्धर्वपुरसंनिभम्
'हा मायावी राक्षस आहे; त्याने हे हरिणाचे रूप धारण केले आहे, हे नरश्रेष्ठा, जणू काही गंधर्वांच्या नगरीसारखा तेजस्वी दिसतो.'
मृगो ह्येवंविधो रत्नविचित्रो नास्ति राघव। जगत्यां जगतीनाथ मायैषा हि न संशयः
राघव, असा रत्नांनी मढवलेला हरिण या जगात कुठेच नाही. पृथ्वीचे स्वामी, हे नक्कीच माया आहे, यात शंका नाही.
एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं प्रतिवार्य शुचिस्मिता। उवाच सीता संहृष्टा छद्मना हृतचेतना
काकुत्स्थ असे बोलत असताना, निर्मळ हास्य असलेली, आनंदी आणि फसवली गेलेली सीता त्याला थांबवत म्हणाली.
आर्यपुत्राभिरामोऽसौ मृगो हरति मे मनः। आनयैनं महाबाहो क्रीडार्थं नो भविष्यति
आर्यपुत्रा, हा सुंदर हरिण माझं मन मोहून टाकतोय. महाबाहो, तो आमच्यासाठी आणा, त्याच्याशी खेळता येईल.
इहाश्रमपदेऽस्माकं बहवः पुण्यदर्शनाः। मृगाश्चरन्ति सहिताश्चमराः सृमरास्तथा
आपल्या या आश्रमाजवळ अनेक शुभदर्शी हरिण, चामर, सृमर आणि इतरही एकत्र फिरताना दिसतात.
ऋक्षाः पृषतसङ्घाश्च वानराः किन्नरास्तथा। विहरन्ति महाबाहो रूपश्रेष्ठा महाबलाः
महाबाहो, येथे अस्वल, पृषतांचे कळप, माकड आणि किन्नरही फिरतात. हे सर्व रूपाने सुंदर आणि शक्तिशाली आहेत.
न चान्यः सदृशो राजन् दृष्टः पूर्वं मृगो मया। तेजसा क्षमया दीप्त्या यथायं मृगसत्तमः
राजा, यासारखा दुसरा हरिण मी कधीच पाहिला नाही. तेज, सहनशीलता आणि प्रभेत हा खरंच श्रेष्ठ आहे.
नानावर्णविचित्राङ्गो रत्नभूतो ममाग्रतः। द्योतयन् वनमव्यग्रं शोभते शशिसंनिभः
रंगीत आणि सुंदर अंग असलेला, माझ्यासमोर रत्नासारखा चमकणारा, वनात शांतीने झळकणारा हा हरिण चंद्रासारखा भासतो.
अहो रूपमहो लक्ष्मीः स्वरसम्पच्च शोभना। मृगोऽद्भुतो विचित्राङ्गो हृदयं हरतीव मे
वा! काय रूप! काय सौंदर्य! त्याचा आवाज आणि तेज किती मनमोहक आहे! हा अद्भुत, रंगीबेरंगी हरिण जणू माझं मनच चोरून नेत आहे.
यदि ग्रहणमभ्येति जीवन् नेव मृगस्तव। आश्चर्यभूतं भवति विस्मयं जनयिष्यति
जर तू हा हरिण जिवंत पकडला, तर ते खरंच आश्चर्यकारक ठरेल आणि सर्वांना विस्मय वाटेल.
समाप्तवनवासानां राज्यस्थानां च नः पुनः। अन्तःपुरे विभूषार्थो मृग एष भविष्यति
आपली वनवासाची मुदत संपली आणि आपण पुन्हा राज्यात गेलो, तर हा हरिण आपल्या अंतःपुरात शोभा वाढवेल.
भरतस्यार्यपुत्रस्य श्वश्रूणां मम च प्रभो। मृगरूपमिदं दिव्यं विस्मयं जनयिष्यति
भरत, माझ्या सासू आणि मलाही, प्रभो, या दिव्य हरिणाच्या रूपामुळे नक्कीच आश्चर्य वाटेल.
जीवन्न यदि तेऽभ्येति ग्रहणं मृगसत्तमः। अजिनं नरशार्दूल रुचिरं तु भविष्यति
जर तू हा श्रेष्ठ हरिण जिवंत पकडला, नरशार्दूल, तर त्याची सुंदर कातडी तुझ्या हक्काची होईल.
निहतस्यास्य सत्त्वस्य जाम्बूनदमयत्वचि। शष्पबृस्यां विनीतायामिच्छाम्यहमुपासितुम्
जर हा प्राणी मारला गेला, तर त्याची सुवर्ण कातडी गवताच्या चटईवर ठेवून मी तिची पूजा करायला आवडेल.
कामवृत्तमिदं रौद्रं स्त्रीणामसदृशं मतम्। वपुषा त्वस्य सत्त्वस्य विस्मयो जनितो मम
ही इच्छा स्त्रियांना शोभणारी नाही, हे मला मान्य आहे. पण या प्राण्याच्या रूपाने माझ्या मनात मोठं आश्चर्य निर्माण केलं आहे.
तेन काञ्चनरोम्णा तु मणिप्रवरशृङ्गिणा। तरुणादित्यवर्णेन नक्षत्रपथवर्चसा
याच्या सोन्यासारख्या केसांनी, रत्नजड शिंगांनी, ताज्या सूर्याच्या रंगाने आणि तारकांच्या प्रकाशासारख्या तेजाने—
बभूव राघवस्यापि मनो विस्मयमागतम्। इति सीतावचः श्रुत्वा दृष्ट्वा च मृगमद्भुतम्
सीतेचं बोलणं ऐकून आणि तो अद्भुत हरिण पाहून, राघवाच्याही मनात आश्चर्य दाटून आलं.
लोभितस्तेन रूपेण सीतया च प्रचोदितः। उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः
त्या हरिणाच्या रूपाने मोहून आणि सीतेने विनंती केल्यावर, आनंदित राघवाने आपल्या भावाला लक्ष्मणाला सांगितले.
पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहामुल्लसितामिमाम्। रूपश्रेष्ठतया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति
लक्ष्मणा, वैदेहीच्या या उत्कट इच्छेकडे पाहा. इतक्या सुंदर रूपामुळे हा हरिण आज राहणार नाही.
न वने नन्दनोद्देशे न चैत्ररथसंश्रये। कुतः पृथिव्यां सौमित्रे योऽस्य कश्चित् समो मृगः
सौमित्रा, या वनात, नंदनाच्या बागेत, किंवा चित्ररथाच्या रम्य ठिकाणी, पृथ्वीवर कुठे असं हरिण आहे जे या हरिणासारखं आहे?
प्रतिलोमानुलोमाश्च रुचिरा रोमराजयः। शोभन्ते मृगमाश्रित्य चित्राः कनकबिन्दुभिः
या हरिणाच्या अंगावर उलटसुलट, सुंदर केसांच्या रांगा आहेत, आणि त्यावर सोन्याच्या विविध ठिपक्यांनी ते अजूनच शोभून दिसतं.