राजीवचित्रपृष्ठः स विरराज महामृगः। रामाश्रमपदाभ्याशे विचचार यथासुखम्
कमळासारख्या नक्षीदार पाठीचा तो मोठा हरण तिथे झळकत होता; रामाच्या आश्रमाजवळ तो मनमुराद भटकत राहिला.
पुनर्गत्वा निवृत्तश्च विचचार मृगोत्तमः। गत्वा मुहूर्तं त्वरया पुनः प्रतिनिवर्तते
कधी दूर जाऊन, पुन्हा परत येत, तो उत्तम हरण तिथे भटकत राहिला; क्षणभर वेगाने जाऊन, पुन्हा लगेच परत येई.
विक्रीडंश्च क्वचिद् भूमौ पुनरेव निषीदति। आश्रमद्वारमागम्य मृगयूथानि गच्छति
कधी तो जमिनीवर खेळत असतो, मग पुन्हा बसतो; आश्रमाच्या दाराजवळ येऊन, तो हरिणांच्या कळपात मिसळतो.
मृगयूथैरनुगतः पुनरेव निवर्तते। सीतादर्शनमाकांक्षन् राक्षसो मृगतां गतः
हरिणांच्या कळपाने वेढलेला तो पुन्हा मागे वळतो, सीतेच्या दर्शनाची आस धरून, तो राक्षस हरिणाचे रूप घेतलेला.
परिभ्रमति चित्राणि मण्डलानि विनिष्पतन्। समुद्वीक्ष्य च सर्वे तं मृगा येऽन्ये वनेचराः
तो तिथे तिथे फिरत रंगीबेरंगी वळणे काढतो, आणि त्याच्या हालचालीकडे जंगलातले इतर सर्व हरिणे आश्चर्याने पाहतात.
उपगम्य समाघ्राय विद्रवन्ति दिशो दश। राक्षसः सोऽपि तान् वन्यान् मृगान् मृगवधे रतः
ती सर्व हरिणे त्याच्याजवळ येऊन त्याला हुंगतात आणि मग दहा दिशांना पळून जातात; तरीही तो राक्षस, शिकार करण्यात आनंद मानत, त्या वन्य हरिणांत मिसळतो.
प्रच्छादनार्थं भावस्य न भक्षयति संस्पृशन्। तस्मिन् नेव ततः काले वैदेही शुभलोचना
आपली खरी ओळख लपवण्यासाठी तो त्यांना फक्त स्पर्श करतो, पण खात नाही; आणि त्याच वेळी सुंदर डोळ्यांची वैदेही—
कुसुमापचये व्यग्रा पादपानत्यवर्तत। कर्णिकारानशोकांश्च चूतांश्च मदिरेक्षणा
फुलं वेचण्यात मग्न होऊन, ती मदमस्त डोळ्यांची सीता कर्णिकर, अशोक आणि आंब्याच्या झाडांमध्ये भटकत होती.
कुसुमान्यपचिन्वन्ती चचार रुचिरानना। अनर्हा वनवासस्य सा तं रत्नमयं मृगम्
फुलं वेचता वेचता, तेजस्वी चेहऱ्याची ती सीता तिथे भटकत होती; जंगलातील जीवन तिला शोभणारे नव्हते, आणि तिने तो रत्नमय हरिण पाहिला.
मुक्तामणिविचित्राङ्गं ददर्श परमाङ्गना। तं वै रुचिरदन्तोष्ठं रूप्यधातुतनूरुहम्
मोती आणि मण्यांनी सजलेले अंग असलेला तो हरिण, तेजस्वी दात आणि ओठ, रुपेरी केस असलेला—असा तो हरिण त्या श्रेष्ठ स्त्रीने पाहिला.
विस्मयोत्फुल्लनयना सस्नेहं समुदैक्षत। स च तां रामदयितां पश्यन् मायामयो मृगः
आश्चर्याने तिच्या डोळ्यांत चमक आली आणि प्रेमाने ती त्याच्याकडे पाहू लागली; आणि तो मायावी हरिण, रामाच्या प्रिय सीतेकडे पाहू लागला.
विचचार ततस्तत्र दीपयन्निव तद् वनम्। अदृष्टपूर्वं दृष्ट्वा तं नानारत्नमयं मृगम्। विस्मयं परमं सीता जगाम जनकात्मजा
तो तिथे तिथे भटकत होता, जणू काही त्या जंगलाला उजळवतो आहे; असा अनोखा, विविध रत्नांनी सजलेला हरिण पाहून जनकनंदिनी सीतेच्या मनात मोठे आश्चर्य दाटले.
thumb|त्रिचत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील अरण्यकांडातील त्रेचाळीसावा सर्ग ऐका.
सा तं सम्प्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमानि विचिन्वती। हेमराजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्यामुपशोभितम्
सुंदर कंबरेची सीता फुलं वेचताना, सोनेरी आणि रुपेरी रंगाने उजळलेल्या त्या हरिणाकडे पाहत होती.
प्रहृष्टा चानवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी। भर्तारमपि चक्रन्द लक्ष्मणं चैव सायुधम्
आनंदित आणि निर्दोष देहयष्टीची, झळाळत्या सोन्यासारखी दिसणारी ती सीता, आपल्या पतीला आणि शस्त्रधारी लक्ष्मणालाही हाक मारू लागली.
आहूयाहूय च पुनस्तं मृगं साधु वीक्षते। आगच्छागच्छ शीघ्रं वै आर्यपुत्र सहानुज
पुन्हा पुन्हा हाक मारत, ती त्या हरिणाकडे एकटक पाहत होती; 'या, या लवकर, आर्यपुत्रा, आपल्या भावासह या!' असे ती म्हणाली.
तावाहूतौ नरव्याघ्रौ वैदेह्या रामलक्ष्मणौ। वीक्षमाणौ तु तं देशं तदा ददृशतुर्मृगम्
वैदेहीच्या हाकेला प्रतिसाद देऊन, नरांमध्ये वाघ असलेले राम आणि लक्ष्मण, त्या ठिकाणी पाहू लागले आणि मग त्यांनी तो हरिण पाहिला.
शङ्कमानस्तु तं दृष्ट्वा लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्। तमेवैनमहं मन्ये मारीचं राक्षसं मृगम्
तो हरिण पाहून, लक्ष्मणाच्या मनात शंका आली आणि त्याने म्हटले: 'माझ्या मते हा हरिण दुसरा कोणी नाही, तर मारीच राक्षसच आहे.'
चरन्तो मृगयां हृष्टाः पापेनोपाधिना वने। अनेन निहता राम राजानः कामरूपिणा
'वनात शिकार करताना, या कपटी राक्षसाने अनेक राजे ठार केले आहेत, हे राम.'
अस्य मायाविदो माया मृगरूपमिदं कृतम्। भानुमत् पुरुषव्याघ्र गन्धर्वपुरसंनिभम्
'हा मायावी राक्षस आहे; त्याने हे हरिणाचे रूप धारण केले आहे, हे नरश्रेष्ठा, जणू काही गंधर्वांच्या नगरीसारखा तेजस्वी दिसतो.'
मृगो ह्येवंविधो रत्नविचित्रो नास्ति राघव। जगत्यां जगतीनाथ मायैषा हि न संशयः
राघव, असा रत्नांनी मढवलेला हरिण या जगात कुठेच नाही. पृथ्वीचे स्वामी, हे नक्कीच माया आहे, यात शंका नाही.
एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं प्रतिवार्य शुचिस्मिता। उवाच सीता संहृष्टा छद्मना हृतचेतना
काकुत्स्थ असे बोलत असताना, निर्मळ हास्य असलेली, आनंदी आणि फसवली गेलेली सीता त्याला थांबवत म्हणाली.
आर्यपुत्राभिरामोऽसौ मृगो हरति मे मनः। आनयैनं महाबाहो क्रीडार्थं नो भविष्यति
आर्यपुत्रा, हा सुंदर हरिण माझं मन मोहून टाकतोय. महाबाहो, तो आमच्यासाठी आणा, त्याच्याशी खेळता येईल.
इहाश्रमपदेऽस्माकं बहवः पुण्यदर्शनाः। मृगाश्चरन्ति सहिताश्चमराः सृमरास्तथा
आपल्या या आश्रमाजवळ अनेक शुभदर्शी हरिण, चामर, सृमर आणि इतरही एकत्र फिरताना दिसतात.
ऋक्षाः पृषतसङ्घाश्च वानराः किन्नरास्तथा। विहरन्ति महाबाहो रूपश्रेष्ठा महाबलाः
महाबाहो, येथे अस्वल, पृषतांचे कळप, माकड आणि किन्नरही फिरतात. हे सर्व रूपाने सुंदर आणि शक्तिशाली आहेत.
न चान्यः सदृशो राजन् दृष्टः पूर्वं मृगो मया। तेजसा क्षमया दीप्त्या यथायं मृगसत्तमः
राजा, यासारखा दुसरा हरिण मी कधीच पाहिला नाही. तेज, सहनशीलता आणि प्रभेत हा खरंच श्रेष्ठ आहे.
नानावर्णविचित्राङ्गो रत्नभूतो ममाग्रतः। द्योतयन् वनमव्यग्रं शोभते शशिसंनिभः
रंगीत आणि सुंदर अंग असलेला, माझ्यासमोर रत्नासारखा चमकणारा, वनात शांतीने झळकणारा हा हरिण चंद्रासारखा भासतो.
अहो रूपमहो लक्ष्मीः स्वरसम्पच्च शोभना। मृगोऽद्भुतो विचित्राङ्गो हृदयं हरतीव मे
वा! काय रूप! काय सौंदर्य! त्याचा आवाज आणि तेज किती मनमोहक आहे! हा अद्भुत, रंगीबेरंगी हरिण जणू माझं मनच चोरून नेत आहे.
यदि ग्रहणमभ्येति जीवन् नेव मृगस्तव। आश्चर्यभूतं भवति विस्मयं जनयिष्यति
जर तू हा हरिण जिवंत पकडला, तर ते खरंच आश्चर्यकारक ठरेल आणि सर्वांना विस्मय वाटेल.
समाप्तवनवासानां राज्यस्थानां च नः पुनः। अन्तःपुरे विभूषार्थो मृग एष भविष्यति
आपली वनवासाची मुदत संपली आणि आपण पुन्हा राज्यात गेलो, तर हा हरिण आपल्या अंतःपुरात शोभा वाढवेल.