क्रियतां तत् सखे शीघ्रं यदर्थं वयमागताः। स रावणवचः श्रुत्वा मारीचो राक्षसस्तदा
'मित्रा, आपण ज्या कारणासाठी आलो आहोत ते लवकर कर.' रावणाची ही वाक्यं ऐकून, त्या वेळी मारीच राक्षस—
मृगो भूत्वाऽऽश्रमद्वारि रामस्य विचचार ह। स तु रूपं समास्थाय महदद्भुतदर्शनम्
तो हरणाचा रूप घेऊन रामाच्या आश्रमाच्या दाराशी भटकू लागला; त्याने एक विलक्षण आणि सुंदर रूप धारण केले.
मणिप्रवरशृङ्गाग्रः सितासितमुखाकृतिः। रक्तपद्मोत्पलमुख इन्द्रनीलोत्पलश्रवाः
त्याचे शिंग मौल्यवान रत्नांसारखे चमकत होते, चेहरा पांढरा आणि काळा असा; तोंड लाल कमळासारखे, कान निळ्या कमळासारखे.
किंचिदभ्युन्नतग्रीव इन्द्रनीलनिभोदरः। मधूकनिभपार्श्वश्च कञ्जकिञ्जल्कसंनिभः
त्याची मान थोडी उंचावलेली, पोट निळ्या नीलमणीसारखे; बाजू मधासारख्या फुलांसारख्या आणि कमळाच्या केसरासारख्या.
वैदूर्यसंकाशखुरस्तनुजङ्घः सुसंहतः। इन्द्रायुधसवर्णेन पुच्छेनोर्ध्वं विराजितः
त्याचे खुर वैदूर्य रत्नासारखे चमकत, पाय बारीक आणि सुडौल; शेपूट इंद्रधनुष्याच्या रंगासारखे वर उंचावलेले.
मनोहरस्निग्धवर्णो रत्नैर्नानाविधैर्वृतः। क्षणेन राक्षसो जातो मृगः परमशोभनः
त्याचा रंग मोहक आणि चमकदार, वेगवेगळ्या रत्नांनी मढवलेला; क्षणातच तो राक्षस अत्यंत सुंदर असा हरण झाला.
वनं प्रज्वलयन् रम्यं रामाश्रमपदं च तत्। मनोहरं दर्शनीयं रूपं कृत्वा स राक्षसः
तो राक्षस त्या रम्य जंगलात आणि रामाच्या आश्रमाजवळ प्रकाश पसरवत होता; त्याने स्वतःला मनमोहक आणि सुंदर असे रूप दिले.
प्रलोभनार्थं वैदेह्या नानाधातुविचित्रितम्। विचरन् गच्छते सम्यक् शाद्वलानि समन्ततः
वैदेहीला फसवण्यासाठी, विविध रंगी धातूंनी सजलेला तो सर्वत्र हिरवळीवर फिरू लागला.
रौप्यैर्बिन्दुशतैश्चित्रं भूत्वा च प्रियदर्शनः। विटपीनां किसलयान् भक्षयन् विचचार ह
शेकडो चांदीच्या ठिपक्यांनी नटलेला, सुंदर दिसणारा तो झाडांच्या कोवळ्या पानांचा आस्वाद घेत भटकत होता.
कदलीगृहकं गत्वा कर्णिकारानितस्ततः। समाश्रयन् मन्दगतिं सीतासंदर्शनं ततः
कधी केळीच्या बागेत, तर कधी कर्णिकाराच्या झाडांजवळ जाऊन, तो मंद पावलांनी थांबत, सीतेच्या दर्शनाची वाट पाहू लागला.
राजीवचित्रपृष्ठः स विरराज महामृगः। रामाश्रमपदाभ्याशे विचचार यथासुखम्
कमळासारख्या नक्षीदार पाठीचा तो मोठा हरण तिथे झळकत होता; रामाच्या आश्रमाजवळ तो मनमुराद भटकत राहिला.
पुनर्गत्वा निवृत्तश्च विचचार मृगोत्तमः। गत्वा मुहूर्तं त्वरया पुनः प्रतिनिवर्तते
कधी दूर जाऊन, पुन्हा परत येत, तो उत्तम हरण तिथे भटकत राहिला; क्षणभर वेगाने जाऊन, पुन्हा लगेच परत येई.
विक्रीडंश्च क्वचिद् भूमौ पुनरेव निषीदति। आश्रमद्वारमागम्य मृगयूथानि गच्छति
कधी तो जमिनीवर खेळत असतो, मग पुन्हा बसतो; आश्रमाच्या दाराजवळ येऊन, तो हरिणांच्या कळपात मिसळतो.
मृगयूथैरनुगतः पुनरेव निवर्तते। सीतादर्शनमाकांक्षन् राक्षसो मृगतां गतः
हरिणांच्या कळपाने वेढलेला तो पुन्हा मागे वळतो, सीतेच्या दर्शनाची आस धरून, तो राक्षस हरिणाचे रूप घेतलेला.
परिभ्रमति चित्राणि मण्डलानि विनिष्पतन्। समुद्वीक्ष्य च सर्वे तं मृगा येऽन्ये वनेचराः
तो तिथे तिथे फिरत रंगीबेरंगी वळणे काढतो, आणि त्याच्या हालचालीकडे जंगलातले इतर सर्व हरिणे आश्चर्याने पाहतात.
उपगम्य समाघ्राय विद्रवन्ति दिशो दश। राक्षसः सोऽपि तान् वन्यान् मृगान् मृगवधे रतः
ती सर्व हरिणे त्याच्याजवळ येऊन त्याला हुंगतात आणि मग दहा दिशांना पळून जातात; तरीही तो राक्षस, शिकार करण्यात आनंद मानत, त्या वन्य हरिणांत मिसळतो.
प्रच्छादनार्थं भावस्य न भक्षयति संस्पृशन्। तस्मिन् नेव ततः काले वैदेही शुभलोचना
आपली खरी ओळख लपवण्यासाठी तो त्यांना फक्त स्पर्श करतो, पण खात नाही; आणि त्याच वेळी सुंदर डोळ्यांची वैदेही—
कुसुमापचये व्यग्रा पादपानत्यवर्तत। कर्णिकारानशोकांश्च चूतांश्च मदिरेक्षणा
फुलं वेचण्यात मग्न होऊन, ती मदमस्त डोळ्यांची सीता कर्णिकर, अशोक आणि आंब्याच्या झाडांमध्ये भटकत होती.
कुसुमान्यपचिन्वन्ती चचार रुचिरानना। अनर्हा वनवासस्य सा तं रत्नमयं मृगम्
फुलं वेचता वेचता, तेजस्वी चेहऱ्याची ती सीता तिथे भटकत होती; जंगलातील जीवन तिला शोभणारे नव्हते, आणि तिने तो रत्नमय हरिण पाहिला.
मुक्तामणिविचित्राङ्गं ददर्श परमाङ्गना। तं वै रुचिरदन्तोष्ठं रूप्यधातुतनूरुहम्
मोती आणि मण्यांनी सजलेले अंग असलेला तो हरिण, तेजस्वी दात आणि ओठ, रुपेरी केस असलेला—असा तो हरिण त्या श्रेष्ठ स्त्रीने पाहिला.
विस्मयोत्फुल्लनयना सस्नेहं समुदैक्षत। स च तां रामदयितां पश्यन् मायामयो मृगः
आश्चर्याने तिच्या डोळ्यांत चमक आली आणि प्रेमाने ती त्याच्याकडे पाहू लागली; आणि तो मायावी हरिण, रामाच्या प्रिय सीतेकडे पाहू लागला.
विचचार ततस्तत्र दीपयन्निव तद् वनम्। अदृष्टपूर्वं दृष्ट्वा तं नानारत्नमयं मृगम्। विस्मयं परमं सीता जगाम जनकात्मजा
तो तिथे तिथे भटकत होता, जणू काही त्या जंगलाला उजळवतो आहे; असा अनोखा, विविध रत्नांनी सजलेला हरिण पाहून जनकनंदिनी सीतेच्या मनात मोठे आश्चर्य दाटले.
thumb|त्रिचत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः ॥३-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील अरण्यकांडातील त्रेचाळीसावा सर्ग ऐका.
सा तं सम्प्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमानि विचिन्वती। हेमराजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्यामुपशोभितम्
सुंदर कंबरेची सीता फुलं वेचताना, सोनेरी आणि रुपेरी रंगाने उजळलेल्या त्या हरिणाकडे पाहत होती.
प्रहृष्टा चानवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी। भर्तारमपि चक्रन्द लक्ष्मणं चैव सायुधम्
आनंदित आणि निर्दोष देहयष्टीची, झळाळत्या सोन्यासारखी दिसणारी ती सीता, आपल्या पतीला आणि शस्त्रधारी लक्ष्मणालाही हाक मारू लागली.
आहूयाहूय च पुनस्तं मृगं साधु वीक्षते। आगच्छागच्छ शीघ्रं वै आर्यपुत्र सहानुज
पुन्हा पुन्हा हाक मारत, ती त्या हरिणाकडे एकटक पाहत होती; 'या, या लवकर, आर्यपुत्रा, आपल्या भावासह या!' असे ती म्हणाली.
तावाहूतौ नरव्याघ्रौ वैदेह्या रामलक्ष्मणौ। वीक्षमाणौ तु तं देशं तदा ददृशतुर्मृगम्
वैदेहीच्या हाकेला प्रतिसाद देऊन, नरांमध्ये वाघ असलेले राम आणि लक्ष्मण, त्या ठिकाणी पाहू लागले आणि मग त्यांनी तो हरिण पाहिला.
शङ्कमानस्तु तं दृष्ट्वा लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्। तमेवैनमहं मन्ये मारीचं राक्षसं मृगम्
तो हरिण पाहून, लक्ष्मणाच्या मनात शंका आली आणि त्याने म्हटले: 'माझ्या मते हा हरिण दुसरा कोणी नाही, तर मारीच राक्षसच आहे.'
चरन्तो मृगयां हृष्टाः पापेनोपाधिना वने। अनेन निहता राम राजानः कामरूपिणा
'वनात शिकार करताना, या कपटी राक्षसाने अनेक राजे ठार केले आहेत, हे राम.'
अस्य मायाविदो माया मृगरूपमिदं कृतम्। भानुमत् पुरुषव्याघ्र गन्धर्वपुरसंनिभम्
'हा मायावी राक्षस आहे; त्याने हे हरिणाचे रूप धारण केले आहे, हे नरश्रेष्ठा, जणू काही गंधर्वांच्या नगरीसारखा तेजस्वी दिसतो.'