केनेदमुपदिष्टं ते क्षुद्रेणाहितबुद्धिना। यस्त्वामिच्छति नश्यन्तं स्वकृतेन निशाचर
हे तुला कोणत्या नीच आणि वाईट बुद्धीच्या माणसाने सांगितले, जो तुझ्या स्वतःच्या कृतीने तुला नष्ट व्हावे असेच इच्छितो, अरे निशाचर?
वध्याः खलु न वध्यन्ते सचिवास्तव रावण। ये त्वामुत्पथमारूढं न निगृह्णन्ति सर्वशः
रावणा, जे तुझे मंत्री तुला चुकीच्या मार्गावर जाताना थांबवत नाहीत, त्यांना शिक्षा व्हायला हवी, पण ते तसे होत नाही.
अमात्यैः कामवृत्तो हि राजा कापथमाश्रितः। निग्राह्यः सर्वथा सद्भिः स निग्राह्यो न गृह्यसे
राजा जर इच्छेच्या आहारी जाऊन चुकीच्या मार्गावर गेला, तर सज्जन मंत्र्यांनी त्याला सर्व प्रकारे रोखले पाहिजे; पण तुला कोणीही थांबवत नाही.
धर्ममर्थं च कामं च यशश्च जयतां वर। स्वामिप्रसादात् सचिवाः प्राप्नुवन्ति निशाचर
जय मिळवणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजा, मंत्री आपल्या स्वामीच्या कृपेने धर्म, अर्थ, काम आणि कीर्ती मिळवतात, अरे निशाचर.
विपर्यये तु तत्सर्वं व्यर्थं भवति रावण। व्यसनं स्वामिवैगुण्यात् प्राप्नुवन्तीतरे जनाः
पण उलट झाले तर, रावणा, हे सर्व व्यर्थ होते; स्वामीच्या दोषामुळे इतरांना संकट येते.
राजमूलो हि धर्मश्च यशश्च जयतां वर। तस्मात् सर्वास्ववस्थासु रक्षितव्या नराधिपाः
धर्म आणि कीर्तीचे मूळ राजा हाच आहे, हे जय मिळवणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठा; म्हणून सर्व अवस्थांमध्ये राजांचे रक्षण करावे.
राज्यं पालयितुं शक्यं न तीक्ष्णेन निशाचर। न चातिप्रतिकूलेन नाविनीतेन राक्षस
राज्य चालवायला कठोरपणे किंवा फारच विरोध करून, किंवा नम्रता न ठेवता, हे शक्य नाही, हे राक्षसा.
ये तीक्ष्णमन्त्राः सचिवा भुज्यन्ते सह तेन वै। विषमेषु रथाः शीघ्रं मन्दसारथयो यथा
जे मंत्री राजाच्या कठोर सल्ल्याला पाठिंबा देतात, ते संकटाच्या वेळी लवकरच नष्ट होतात, जसे मंद सारथी असलेल्या रथांचे होते.
बहवः साधवो लोके युक्तधर्ममनुष्ठिताः। परेषामपराधेन विनष्टाः सपरिच्छदाः
जगात कित्येक सज्जन लोक योग्यतेने वागत असूनही, दुसऱ्यांच्या चुकीमुळे आपली सर्व संपत्ती गमावून बसतात.
स्वामिना प्रतिकूलेन प्रजास्तीक्ष्णेन रावण। रक्ष्यमाणा न वर्धन्ते मेषा गोमायुना यथा
शत्रुत्व करणारा आणि कठोर स्वामी प्रजेला जपतो, तेव्हा त्या प्रजा वाढत नाही, हे रावण, जसे मेंढ्यांना कोल्ह्याने राखले तर त्या वाढत नाहीत.
अवश्यं विनशिष्यन्ति सर्वे रावण राक्षसाः। येषां त्वं कर्कशो राजा दुर्बुद्धिरजितेन्द्रियः
ज्यांचा राजा निर्दयी, मूर्ख आणि आपले इंद्रिय आवरू शकत नाही, असे सर्व राक्षस नक्कीच नष्ट होतील, हे रावण.
तदिदं काकतालीयं घोरमासादितं मया। अत्र त्वं शोचनीयोऽसि ससैन्यो विनशिष्यसि
ही भयंकर घटना माझ्या नशिबाने घडली आहे, आणि आता इथे तूच शोक करण्यासारखा आहेस; तू आणि तुझे सैन्य नष्ट व्हाल.
मां निहत्य तु रामोऽसावचिरात् त्वां वधिष्यति। अनेन कृतकृत्योऽस्मि म्रिये चाप्यरिणा हतः
माझा वध केल्यावर राम लवकरच तुलाही मारेल; त्यामुळे माझे काम पूर्ण झाले, आणि मी शत्रूच्या हल्ल्याने मरतो.
दर्शनादेव रामस्य हतं मामवधारय। आत्मानं च हतं विद्धि हृत्वा सीतां सबान्धवम्
फक्त रामाचे दर्शन झाल्यानेच मी मेलो असे समज; आणि तू सुद्धा, सीतेला तिच्या नातेवाईकांसह पळवून नेल्यावर, नष्ट झालास असे जाण.
आनयिष्यसि चेत् सीतामाश्रमात् सहितो मया। नैव त्वमपि नाहं वै नैव लङ्का न राक्षसाः
जर तू मला सोबत घेऊन आश्रमातून सीतेला आणशील, तर ना तू राहशील, ना मी, ना लंका, ना राक्षस.
निवार्यमाणस्तु मया हितैषिणा न मृष्यसे वाक्यमिदं निशाचर। परेतकल्पा हि गतायुषो नरा हितं न गृह्णन्ति सुहृद्भिरीरितम्
मी हितचिंतक म्हणून तुला वारंवार समजावतो, तरीही तू माझे बोलणे ऐकत नाहीस, हे निशाचर; ज्यांचे आयुष्य संपले आहे, असे लोक मित्रांनी दिलेला सल्ला कधीच ऐकत नाहीत.
thumb|द्विचत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः ॥३-
आता चाळीसावा अध्याय ऐका. श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील चाळीसावा सर्ग.
एवमुक्त्वा तु परुषं मारीचो रावणं ततः। गच्छावेत्यब्रवीद् दीनो भयाद् रात्रिंचरप्रभोः
मारीचाने रावणाला कठोर शब्द बोलून, दुःखी आणि भयभीत होऊन, 'चलू या' असे म्हटले.
दृष्टश्चाहं पुनस्तेन शरचापासिधारिणा। मद्वधोद्यतशस्त्रेण निहतं जीवितं च मे
तो धनुष्य, बाण आणि तलवार घेणारा पुन्हा मला दिसला आहे; माझा जीव त्याच्या हातात आहे असाच वाटतो.
नहि रामं पराक्रम्य जीवन् प्रतिनिवर्तते। वर्तते प्रतिरूपोऽसौ यमदण्डहतस्य ते
जो कोणी रामाशी सामना करतो, तो जिवंत परत येत नाही; तो तुझ्यासाठी यमदंडासारखा आहे.
किं नु कर्तुं मया शक्यमेवं त्वयि दुरात्मनि। एष गच्छाम्यहं तात स्वस्ति तेऽस्तु निशाचर
तू असा दुष्ट असताना मी काय करू शकतो? मी आता निघतो, तुझ्या कल्याणाची इच्छा करतो, हे निशाचर.
प्रहृष्टस्त्वभवत् तेन वचनेन स राक्षसः। परिष्वज्य सुसंश्लिष्टमिदं वचनमब्रवीत्
त्या शब्दांनी तो राक्षस आनंदित झाला, त्याने मारीचाला घट्ट मिठी मारली आणि म्हणाला—
एतच्छौटीर्ययुक्तं ते मच्छन्दवशवर्तिनः। इदानीमसि मारीचः पूर्वमन्यो हि राक्षसः
आता तू माझ्या इच्छेप्रमाणे वागत आहेस, हेच तुझे धैर्य आहे; आता तूच मारीच आहेस, आधी दुसरा राक्षस होतास.
आरुह्यतामयं शीघ्रं खगो रत्नविभूषितः। मया सह रथो युक्तः पिशाचवदनैः खरैः
हा रत्नांनी सजवलेला, पक्ष्यासारखा वेगवान रथ चढ; माझ्यासोबत, या भयानक चेहरा असलेल्या गाढवांनी जोडलेल्या रथावर बस.
प्रलोभयित्वा वैदेहीं यथेष्टं गन्तुमर्हसि। तां शून्ये प्रसभं सीतामानयिष्यामि मैथिलीम्
वैदेहीला फसवून, तू हवे तसे निघून जा; मी त्या एकाकी ठिकाणी मैथिली सीतेला जबरदस्तीने घेऊन जाईन.
ततस्तथेत्युवाचैनं रावणं ताटकासुतः। ततो रावणमारीचौ विमानमिव तं रथम्
त्यावर ताटकेचा मुलगा रावणाला 'ठीक आहे' असे म्हणाला; मग मारीच आणि रावण दोघेही त्या रथात बसले, तो रथ जणू काही आकाशात उडणारे विमानच होता.
आरुह्याययतुः शीघ्रं तस्मादाश्रममण्डलात्। तथैव तत्र पश्यन्तौ पत्तनानि वनानि च
रथावर चढून, ते दोघे त्या आश्रमांच्या परिसरातून झपाट्याने निघाले; वाटेत त्यांनी नगरं आणि जंगलं दोन्ही पाहिली.
गिरींश्च सरितः सर्वा राष्ट्राणि नगराणि च। समेत्य दण्डकारण्यं राघवस्याश्रमं ततः
त्यांनी पर्वत, सर्व नद्या, देश आणि गावे पाहिली; मग दंडकारण्यात पोहोचून, राघवाच्या आश्रमाजवळ आले.
ददर्श सहमारीचो रावणो राक्षसाधिपः। अवतीर्य रथात् तस्मात् ततः काञ्चनभूषणात्
मारीचासोबत राक्षसांचा राजा रावण तिथे पोहोचला; मग त्या सोन्याच्या अलंकारांनी सजलेल्या रथातून खाली उतरला.
हस्ते गृहीत्वा मारीचं रावणो वाक्यमब्रवीत्। एतद् रामाश्रमपदं दृश्यते कदलीवृतम्
रावणाने मारीचाचा हात धरून म्हणाला, 'हे बघ, हे रामाचं आश्रम आहे, केळीच्या झाडांनी वेढलेलं.'